ABD HUKUKUNDA KAMBİYO SENETLERİ(NEGOTİABLE INSTRUMENT)

Yıl: 6 Sayı:65
Mayıs 2003

< önceki

 

Yrd. Doç.Dr. Mustafa CAN

 

 

ABD HUKUKUNDA KAMBİYO SENETLERİ(NEGOTİABLE INSTRUMENT)


 

I. GİRİŞ

Günümüz ticari hayatında, ticari senetler yada kambiyo senetleri(commercial paper yada negotiable instrument)[1] adı verilen, para ve kredi yerine geçen kıymetli kağıtlar kullanılmaktadır. Günümüz hukuk sistemlerinde, bu tür kıymetli evrakların geçerliliği kabul edilmiş ve ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiştir. Çalışmamda Dünya ticaretinde etkin bir konuma sahip ABD’de, kambiyo senetlerine ilişkin düzenlemelere yer verilecektir.

A. Kambiyo Senetlerinin Tanım ve Türleri

Kambiyo senetlerine ilişkin olarak, ABD hukuk sisteminde bir taraftan farklı eyalet düzenlemeleri, diğer taraftan da eyaletler arasında mevzuat uyumu yapmaya çalışan federal düzenlemeler bulunmaktadır. Çalışmamda daha ziyade konuya ilişkin federal düzenlemeler üzerinde duracağım. ABD hukukunda, kambiyo senetlerine ilişkin düzenlemeler, Türk hukukuna benzer şekilde, ticari düzenlemelerin yer aldığı “the Uniform Commercial Code” adı verilen kanunda yer almaktadır. Kısa adı “the UCC” olan bu düzenleme, Türk Ticaret Kanunundan farklı olarak, borçlar hukukuna ilişkin düzenlemeleri de içine almaktadır. Kambiyo senetlerine(negotiable instrument) ilişkin düzenlemeler, “the UCC” adlı düzenlemenin 3. bölümünde düzenlenmiştir.

1. Tanım

Kambiyo senedi(negotiable instrument), belli miktar paranın ödenmesi emrini(order to pay) yada taahhüdünü, vaadini(promise) içeren kanunda öngörülen şekilde yazılmış ve imzalanmış senettir[2]. Kısa adı “the UCC” olan kanuni düzenlemeye göre, kambiyo senetleri, kanunun öngördüğü şekle uygun olarak tanzim edilmelidirler. Aksi halde bunların tedavül kabiliyeti, yada kambiyo niteliği ortadan kalkar[3]. Bu unsurların nelerden ibaret olduğu ileride incelenecektir.

2. Türleri

Genellikle kambiyo senetleri iki kategori içerisinde incelenebilir. Bunlar; (1) belli bir ödeme vaadini içeren(promises to pay), emre yazılı senet yada bono(promissory note)[4] ile “certificates of deposit” [5]adı verilen, banka gibi finansal kuruluşların kullandığı, deposit belgeleri, (2) poliçe(draft)[6] ve ona benzer çek(check)[7] olarak sıralanabilir.

a. Bono yada Emre Yazılı Senetler(Promissory Note)

Bono yada emre yazılı senetler(promissory note), keşideci tarafından belli miktar paranın, belli bir tarihte ödenmesini, lehdara vaad eden, yazılı ve imzalı senettir[8].

b. Certificates of Deposit

“Certificates of deposit” yada kısa adı “CD” olarak adlandırılan senetler, banka yada diğer finansal kuruluşlar tarafından çıkarılan ve ödeme vaadini içeren senetlerdir[9]. Kısa adı “CD” olan bu senetler aracılığıyla, bir finansal kuruluş, müşterisine belli miktar para ödemeyi yada teminat vermeyi taahhüt eder.

c. Poliçeler(Drafts)

Poliçe(draft), taraflardan birince, diğer tarafa belli miktar paranın ödenmesi emrini içeren senetlerdir[10]. Emri vererek senedi düzenleyen kişiye keşideci(drawer)[11] adı verilir. Emir verilen kişiye muhatap(drawee)[12], lehine ödeme yapılacak olan kişiye lehdar(the payee) adı verilir[13]. Keşideci lehdar olarak kendi adına poliçe düzenleyebilir. Muhatap olarak bir kimsenin adı ve soyadının gösterilmesi halinde, o kimsenin poliçe borçlusu olduğu anlamına gelmez. Muhatabın poliçe borçlusu olabilmesi için, poliçeyi kabul ederek imzalaması gerekir.

d. Çekler(Checks)

Çekler(checks), muhatap olarak bankaların yada finansal kuruluşların gösterildiği, havaledir. Çek, keşideci tarafından(a depositor, the drawer), banka yada kredi kuruluşunda bulunan(muhatap) karşılığın, lehdara(the payee) bir miktar para ödenmesi emrini içerir[14].

             3. Taraflar   

Adi bir senette(note), iki taraf bulunmaktadır. Bunlardan biri senedi düzenleyen keşideci, diğeri lehine senet düzenlenen kimse yani lehdardır[15]. Poliçe ve çekte ise, üç taraf bulunmaktadır. Tarafların bu ilişkide konumlarının ve sorumluluklarının belirlenmesi açısından son derece önemlidir. Taraf sıfatına haiz olacak kişi gerçek yada tüzel kişi olabilir.

a. Maker(Düzenleyen)

“The maker”[16] olarak adlandırılan taraf, senedi düzenleyen kişidir. Emre yazılı senedi düzenleyen kimsedir. Senedi düzenlemekle yazılı olarak, belli miktar paranın ödenmesini taahhüt eder.

b. Drawer(Keşideci)

“The drawer”[17] olarak adlandırılan kişi, çek yada poliçede senedi düzenleyen yada oluşturan kişidir.

c. Drawee(Muhatap)

Muhatap(drawee), poliçede belli miktar paranın ödenmesi kendisine emredilen yada belirtilen kişidir[18]. Çekte muhatap banka yada kredi kuruluşudur. Poliçede muhatap, senedi kabul etmediği sürece borçlu değildir[19].

d. Payee(Lehdar)

Lehdar(payee)[20] senetten doğan hakları kullanacak olan kimsedir. Lehdar, keşideci yada düzenleyen tarafından senet kendisine teslim edilinceye kadar, hak sahibi değildir[21]. ABD hukuku kreasyon teorisini[22] değil, akit teorisini benimsemiştir. Aynı şekilde keşideci, senedi bir başka kişiye devretmedikçe, senetten doğan bir sorumluğu da söz konusu değildir.

e. Acceptor(Kabul)

Muhataba poliçe ibraz edilip de, poliçenin muhatap tarafından ödeneceği kabul edilip, imzalandıktan sonra, muhatap kabul eden(acceptor) ve senet borçlusu durumundadır[23].

f. Accomodation Party

“Accomodation party” hatır senedi düzenleyen kimseye verilen addır[24].

g. Guarantor

“Guarantor” adı verilen kişi, belli şartlar altında senedi ödemeyi taahhüt eden kimsedir[25]. Genellikle, garantörün taahhüdü, “payment guaranteed”(ödeme garantisi) yada “collection guaranteed”(tahsil garantisi) şeklinde olmaktadır[26].

“Payment guaranteed” olarak ifade edilen garanti şeklinde, senedin garantör tarafından, senette belirtilen şartlarda ödeneceği anlaşılır. Bu halde kefilin sorumluluğu, asıl borçlunun sorumluluğu gibidir[27]. “Collection guaranteed” olarak ifade edilen garanti şeklinde ise, asıl borçluya ödemeye ilişkin işlemler yapılmadıkça, kefilin sorumluluğuna gidilemeyeceği anlaşılır[28]. Eğer senetten bu iki husustan biri net olarak anlaşılmıyorsa, bu halde “payment guaranteed” olduğu sonucuna varılır[29].

B. Tedavül Kabiliyeti(Negotiability)

Senedin tedavül kabiliyeti(negotiability)[30], senede taraf olanlar üzerinde belirli korumalar ve haklar sağlar. Ayrıca tedavül edebilirlik(negotiability), senedi diğer sözleşmelerden ayırır[31]. Tedavül kabiliyetine sahip olmayan senetler “nonnegotiable instrument” olarak adlandırılır. Bunlara sözleşme hukuku(contract law) hükümleri uyarınca, adi senet düzenlemeleri uygulanır[32].

1. Tanım

Senet tedavül kabiliyetine haiz ise, bu tür senetlere kısa adı “the UCC” olan düzenlemenin 3. bölümündeki hükümler uygulanacaktır[33]. “The UCC” adı verilen düzenlemeye tabi olan senetler, “negotiable instrument” adı verilen kambiyo senetleri olup, bu tür senetler, sözleşme hukukuna tabi olan ve tedavül kabiliyeti olmayan adi senetlere nazaran, daha farklı ve geniş haklar ve yükümlülükler içerir. Özellikle tedavül kabiliyeti sayesinde taraflar senedin düzenlenmesine sebebiyet veren asıl ilişkinin geçerli olup olmadığına bakmaksızın, ödemeyi temin ederler[34].

2. Tedavül Unsurları

Senedin tedavül edebilmesi için, (1) senedin düzenleyen yada keşideci tarafından yazılıp, imzalanması, (2) kayıtsız şartsız bir ödeme vaadi yada emrini içermesi, (3) belli miktar bedelin ödenmesini, (4) Ödeme için ibraz edildiğinde yada belli bir vadede ödenmesini, (5) emrine(order) yada hamiline(bearer) kaydını ihtiva etmelidir[35]. Bu hususları ihtiva eden bir senet, ayrıca keşideci tarafından, geçerli bir ilişki oluşturmak amacıyla, lehdara yada onun yetkili temsilcisine teslim edilmelidir[36].

a. Yazılılık(Writing)

Kambiyo senetleri(negotiable instrument), yazılı olarak düzenlenmelidir. El yazısı, daktilo yada bilgisayar yazıları ile bu amaç gerçekleşir. Kanun yazılılık şartının geçerli olması için, özel bir şekil şartı öngörmemiştir. Ancak uygulamada her tür kambiyo senedi için benimsenen, standart formlar kullanılmaktadır[37].

b. İmza(Signature)

Kambiyo senedi yazılı olarak düzenlendikten sonra, keşideci(the drawer) yada düzenleyen(the maker) tarafından imzalanmalıdır. İmza genellikle senedin önyüzünün sağ alt köşesine atılmalıdır. Ancak imzanın senet üzerinde bulunması yeterlidir. İmza ile isim, sembolik olarak kişinin senetle bağlı olma niyetinde olduğunu gösterir[38].

İmza keşideci yada düzenleyen tarafından veya bunları temsilen yetkili kimseler tarafından atılmalıdır. Kişi temsilci sıfatıyla imza atıyorsa, bunu senet üzerinde belirtmelidir. Tüzel kişi adına imza atılıyorsa, bu husus ticaret unvanı kullanarak yapılmalıdır[39]. Aksi halde kişinin şahsi sorumluluğu söz konusu olabilir.

c. Ödeme Emri yada Taahhüdü

Emre yazılı senet belli miktar paranın ödenmesi taahhüdünü içermelidir[40]. Senette sadece belli miktar borcun kabul edilmesi söz konusu ise, bu hal yazılı borç ikrarını ifade eder. Taahhüt içermediği için kambiyo senedi özelliği taşımaz. Çek ve poliçe ise, belli bir miktar paranın ödenmesi emrini içerir[41].

d. Kayıtsız Şartsız Emir yada Taahhüt

Senedin tedavül edebilmesi için, emir yada talimatın kayıtsız ve şartsız olması gereklidir[42]. Eğer senet herhangi bir kayıt yada şartla devrediliyorsa, bu halde “the UCC” hükümleri değil, sözleşme hukuku hükümleri uygulanacaktır.

e. Para ile Ödeme(Payment in Money)

Kambiyo senetlerinde ödeme para ile yapılmalıdır. Para, ABD parası cinsinden yada yabancı para cinsinden olabilir[43]. Eğer senet üzerinde para harici bir ödeme şekli öngörülmüşse, örneğin mal gibi, bu halde bir kambiyo senedinin varlığından bahsedemeyiz. Dolayısıyla senede “the UCC” hükümleri değil, sözleşme hukuku hükümleri uygulanacaktır[44].

f. Belli Miktar Para(Sum Certain)

Senet belli miktar parayı içermelidir. Senette ödemenin ne miktarda yapılacağı da belirtilmelidir. Ancak özel bazı hallerde buna istisnalar getirilebilir. Örneğin, faiz şartı gibi. Ancak avukatlık yada dava masrafları gibi değişik hususların ilave edilmesi, senedin kambiyo özelliğini kaybettirir[45].

g. Ödeme Zamanı(Time of  Payment)

Kambiyo senetleri ya ibrazında(demand) yada belli bir tarihte ödenmelidir. Ödemenin ne zaman yapılacağına ilişkin herhangi bir düzeleme bulunmuyorsa, senet kambiyo senedi olma özelliğini yitirebilir. Eğer senette vadeye ilişkin herhangi bir hüküm yoksa, senet ibrazında ödenecek demektir[46].

h. Emre yada Hamile Yazılı Olma(Order or Bearer)

Çekten başka kambiyo senetleri emre yada hamile yazılı olarak düzenlenebilir[47]. Bu senetler “pay to the order of john jones”, “pay to bearer”, “pay to john jones or bearer” gibi kelimeleri içerir. “To order” yada “or order” gibi kelimeler, senedi ibraz edene veya onun emrine deneceğini ifade eder. Bu halde senedin hamili kim ise, ödeme de ona yapılır[48].

“To bearer” yada “bearer” ifadesi ile senedin hamile olduğu ifade edilir. Bu halde senedin zilyedi kimse, ödemenin de o kimseye yapılacağı anlaşılır. “To john jones” şeklinde bir düzenleme varsa, bu düzenleme çeke ilişkin değilse, ortada bir kambiyo senedi yoktur[49]. Senedin emre yada hamile yazılı olduğunun tespiti, senedin tedavülü ve tarafların sorumluluğuna ilişkin hususların tespiti açısından önem arz eder.

6. Zamanaşımı(Statute of Limitation)

Kambiyo senetlerinden doğan davalar için “the UCC” adı verilen ticari düzenleme 3 yıllık zamanaşımı süresi öngörmüştür[50].

C. Kambiyo Senetlerinin Devri(Transfer of Negotiable Instrument)

Kambiyo senetlerinin tedavül kabiliyetine sahip olmaları, ticari hayatta daha çok tercih edilmelerini sağlamaktadır. Kambiyo senetlerinin devir ederek el değiştirmesi, tedavül edilebilirlik(negotiabilitiy) olarak tanımlanmaktadır. Tedavül işlemi ile, kambiyo senedi devredilmekte ve devir edilen(transfere), hamil(holder) olmaktadır.

1. Devrin Etkisi

Bir sözleşme temlik edildiğinde(assigned), devir alan, devredenin haklarına sahip olur. Devir alan(the transfere) sözleşmeyi icra etmeye yetkilidir. Ancak temellük edenin(assignee), temlik edenin(the assigner) haklarından daha fazla hakka sahip değildir[51]. Temellük eden(the assignee), sözleşmenin asıl tarafı ile aynı konumda olup, aynı savunma ve defileri ileri sürme hakkına sahiptir[52].  Kambiyo senetleri devir işlemi ile tedavül ettiğinde, devir alan, senedin hamili olduğundan, senetten kaynaklanan yada anlaşılan defilerin yanı sıra, kişisel defiler de ileri sürülebilir[53].

2. Tedavülün Tanımı        

Tedavül, kambiyo senedinin devrini sağlar, böylelikle devir alan, hamil olur[54]. Hamil senedi ciro(indorse)[55] ve teslim yolu ile devir alan kimsedir.

a. Hamile Yazılı Senetlerin Devri

Senet hamile yazılı olarak düzenlenmişse, devir işlemi için, sadece senedin teslimi yeterlidir[56]. Senedi elinde bulunduranın, yani zilyedin meşru(lawful) hamil olup olmadığına bakmaksızın, senetten doğan haklar, devir alana geçer. Dolayısıyla senedi bulan, çalan bir kişi de senetten doğan hakları kullanabilir[57].

b. Emre Yazılı Senetlerin Devri

Bir kimsenin emrine olan yada emrine ödenecek olan kambiyo senetleri, emre yazılı senetlerdir(order paper)[58]. Emre yazılı senetler ciro(indorsement) ve senedin teslimi yolu ile(transfer of possession of the paper) tedavül eder[59]. Ciro ve teslim işlemi, senedin hamili yada onun yetkili temsilcisi tarafından yapılabilir[60]. Ciro işleminde kullanılan kelimeler ve imza şekli, değişik ciro türlerini gündeme getirmektedir.

aa. Beyaz Ciro(Blank Indorsement)

Ciro eden sadece imzasını atmak suretiyle, kambiyo senedini devrediyorsa, buna beyaz ciro(blank indorsement) adı verilir[61]. Beyaz ciro işleminde, senedin kime ciro edildiği yada kime devredildiği ifade edilmez[62]. Beyaz ciro işlemi ile, emre yazılı senet tedavül açısından, hamile yazılı senet gibi olur. Beyaz ciro ile senedi elinde bulunduran kimse, hamil durumundadır[63].

bb. Tam Ciro(Special Indorsement)

“Special indorsement” adı verilen ciro türünde, ciro eden kimse(indorsed) imzasıyla birlikte, senedi kime ciro ettiğini de, senedin kime ödeneceğini de yani ciro edileni de(indorsee) gösterir[64]. Senedin ciro silsilesi ile devredilmesi, senedin emre yazılı olması özelliğini de yansıtır. Bu ciro şekli Türk hukukunda tam ciroya benzer[65]. Tam ciro ile senedi devralan kimse, senedi ister beyaz ciro ile isterse tam ciro ile devredebilir. Bu halde senet hamile yazılı senet gibi işlem görür.

cc. Qualified Indorsement

“Qualified indorsement”[66] adı verilen ciro türünde, ciro eden kimse(the indorser), ciro işlemi ile senetten doğan sorumluluğunu sınırlandırabilir[67]. Genellikle sorumluluklarını sınırlandırmak isteyen kişiler, bu tür ciro işlemini tercih ederler. Ciro işlemini yaparken “without recourse”(başvurmaksızın) ibaresini kullanırlar[68]. Bu tür ciro işleminin senedin kambiyo özelliği üzerinde etkisi bulunmamaktadır. Senedi düzenleyenin yada kabul edenin sorumluluğu devam eder. Genellikle, senetteki ilişki ile doğrudan menfaati olmayan kişiler, bu tür ciro işlemini tercih ederler. Örneğin, temsilci yada avukat tarafından vekalet ilişkisi içinde bulunduğu kimselerin menfaatini korumak için yaptıkları ciro işleminde, bu tür ciro tercih edilir[69].

dd. Sınırlayıcı Ciro(Restrictive Indorsement)

“Restrictive indorsement” adı verilen ciro işlemi ile, cironun amacı belirtilerek yapılır[70]. Ciro işleminde kullanılan ifadeler, işlemin yapılış amacını gösterir. Örneğin, “for deposit only”(sadece deposit içindir) gibi ifadelere yer verilebilir. Bu tür cirolar tahsil ve rehin amaçlı olarak yapılabilir[71]. “Restrictive indorsement” işlemi ile, kambiyo senedinin tedavülü yasaklanmadığı için, senedin tedavül kabiliyeti devam eder. Senet bu tür ciro çerçevesinde, başkalarına da devredilebilir[72].

ee. Hatalı Ciro

Bazı hallerde senedi ciro eden kimse, ciro işlemini yaparken, ciro edilenin ismini yanlış yada hatalı yazabilir. Bu tür hallerde, senedin hamili senetten doğan hakları kullanabilir[73].

ff. Banka Cirosu(Bank Indorsement)

Bir banka diğer bir yerde bulunan şubesine yada başka bir bankaya, kambiyo senedi ciro edebilir. Bu işlemi yaparken ya bankanın ismini kullanır yada onun “federal reserve system number” adı verilen numarasını yazarak, ciro edebilir. Buna “bank indorsement” adı verilir[74].

gg. Birden Fazla Lehdar Olması Halinde Ciro İşlemi

Kambiyo senetlerinde birden fazla kimse hamil olarak gözükebilir. Genellikle bu durum istisna teşkil eder ancak, uygulamada karşılaşılabilmektedir. Bu halde senette ciro işleminde ödemenin kime yada kimlere yapılacağı belirtilebilir. Örneğin, “to order of Fens and Piercy”(Fens ve Piercy nin emrine) gibi ifadeler kullanılabilir. Bu halde senette iki lehdar gösterilmiştir. Dolayısıyla ciro işlemini ikisinin birlikte yapması gereklidir[75].

Eğer senette alternatif lehdar(the paye) gösterilmişse, yada ciro alternatif kimselere yapılmışsa, örneğin “Fens or Piercy”(Fens yada Piercy) gibi, bu kişilerden herhangi biri, senedi ciro ve teslim ederek devredebilir. Eğer senette iki lehdar gösterilmiş, ancak bunların birlikte mi, yoksa alternatif mi, oldukları hususunda bir açıklık yoksa, bunların alternatif lehdar oldukları kabul edilir[76].

hh. Temsilci yada Görevli Kimseye Yapılan Ciro

Kambiyo senetlerinin görevli bir daire yada kimseye veya temsilciye ciro edilmesi mümkündür. Örneğin bir çek, “pay to the order of receiver of taxes”(vergi görevlisi emrine ödeme) gibi ifadeler kullanılarak, ciro edilebilir[77].  Eğer senet anonim şirketin bir görevlisine(officer) yada temsilcisine ciro edilmişse, senetten doğan hakları anonim şirket kullanabilir. Anonim şirketin temsilcisi yada görevlisi senedi, tekrar ciro ile devredebilir[78].

ıı. Eksik Ciro(Missing Indorsement)

Emre yazılı kambiyo senedinin, ciro edilmeksizin devredilmesi halinde, yapılan devir işlemi sözleşmenin temliki hükümlerine tabidir[79].

ii. Sahte yada Yetkisiz Ciro(Forged and Unauthorized Indorsement)

“A forged indorsement” adı verilen sahte ciro işlemi ile, lehdar olmayan yada kendisine ciro işlemi yapılmayan kimse tarafından yapılan ciroyu ifade eder[80]. “Unauthorized indorsement” adı verilen yetkisiz ciro işlemi ile, yetkisi olamayan yada yetkisini aşan bir temsilcinin yapmış olduğu ciro işlemi kastedilir[81]. Bu tür cirolar hukuken geçerli cirolar değildir[82]. Her iki tür ciro ile senedi devralan  kimse de, meşru hamil değildir. Ancak sonradan sahte yada yetkisiz ciro işlemi onaylanırsa, ciro geçerli olur[83].

jj. Kural(The Impostor Rule)

“The Imposter Rule” adı verilen kural gereğince, sahte ciro ile devredilen senetlerin, hukuken geçerli hüküm ve sonuçlar doğurmaz kuralına, üç istisna öngörülmüştür. Bu üç istisnadan biri gerçekleştiğinde, ciro sahte olarak yapılmış olmasına rağmen, senet geçerli bir şekilde hüküm ve sonuçlarını doğurur[84].

Bu kuralın uygulandığı durumlardan birincisi, lehdarın taklit edilmesi suretiyle ciro edilmesi(impersonating paye), örneğin, ciro edenin anonim şirketin temsilcisi gibi hareket etmesi halinde olduğu gibi[85]. Diğer iki istisna ise, hayali bir kişi tarafından yapılan ciro(dummy paye)[86] halinde ortaya çıkar, bu tür ciro işlemi kendisini gizlemek isteyen lehdar yada lehdarın temsilcisi olmadığı halde, temsilcisi gibi hareket eden, ancak ismini gizleyen kişi tarafından ciro işlemi yapılır[87].

kk. Ehliyetsizliğin yada Diğer Sakatlıkların Devir İşlemine Etkisi

Kambiyo senetlerinin devrine ilişkin olarak, devir işlemi (1) küçük yada kısıtlı tarafından yapılmış olması, (2) tüzel kişilerde konu dışında bir işlem için yapılmış olması, (3) hata, hile yada ikrah gibi iradeyi sakatlayan hallerden birisi altında yapılmış olması, (4) hukuka aykırı bir sözleşmeden dolayı ciro işleminin yapılmış olması, hallerinde ciro işlemi hüküm ve sonuçlarını doğurur. Ancak tarafların defi ve savunma hakları varlığını korur[88].

ll. Senedin Kaybı

Senedin kaybı halinde, senet dava veya talep konusu olabilir. Bu halde senedin hamile yada emre yazılı olmasına göre durum değişiklik arz eder. Senet emre yazılı olarak düzenlenmişse, senedi bulan kimse meşru hamil olmayacaktır. Zira senedi düzgün ciro silsilesine uygun olarak devir almamıştır. Yani senedi kayıp eden kimse halen senedin meşru hamilidir. Dolayısıyla senedi kaybeden kimse dava ve talep konusu yapabilir[89]. Eğer senet hamile yazılı olarak düzenlenmişse, bu halde senedi bulan kimse, senedin zilyedi konumunda olacağından, senetten doğan hakları kullanabilecektir[90].

D. Kambiyo Senetlerinde Tarafların Hakları ve Sorumlulukları

Kambiyo senetlerinde tarafların hak ve yükümlülükleri, bulundukları statüye göre değişiklik arz etmektedir.

1. Tarafların Çeşitleri

Kambiyo senetlerinde, hak sahibi olduğunu iddia eden taraf, temellük eden(assignee) yada hamil(holder) olabilir.

Hamil(holder), senedi ciro silsilesine uygun olarak, elinde bulunduran kimsedir[91]. Hamil, senet lehdarı olabileceği gibi, lehdardan yada cirantalardan senedi devir alan kimse de olabilir[92]. Hamil  senetten doğan hakları kullanacak olan, yani senetteki bedelin tahsil ve ödenmesini talep edecek olan kişidir[93]. Bir başka açıdan hamil, senette diğer tarafın sorumluluğunu ortadan kaldıran taraftır[94]. Hamil senedin ödenmesini sağlamak için, belirtilen tarihte keşideciye yada kabul eden muhataba, senedi ödenmek üzere ibraz etmesi gereklidir. Ayrıca hamil, senedi ciranta sıfatıyla imzalayan kimselere, sıra gözetmeksizin başvurabilir[95].

Kambiyo senetlerinde hamile, hukuk düzenince belirli koruma yolları öngörülmüştür. Özellikle, senet altında belli itiraz ve defilerin ileri sürülmesi engellenmiştir. Bu koruma yollarının öngörülmesi ile, kambiyo senedinin daha güvenli ve hızlı tedavülü amaçlanmıştır. Kambiyo senetlerinin hamili, alacağın temliki hükümleri uyarınca bir senedi devralan kişiye nazaran daha ciddi hukuki koruma ve muafiyetler altındadır[96].

2. Kambiyo Senetlerinde Defiler

Kambiyo senetlerinde ödemeye ilişkin olarak ileri sürülebilecek defiler, çeşitli şekilde sınıflandırılabilir.

a. Defilerin Sınıflandırılması(Classification of Defenses)

ABD hukukunda defiler, “limited defenses”(sınırlı defiler) ve “universal defenses” olmak üzere, iki kategori içerisinde incelenebilir. “Limited defenses”[97] adı verilen sınırlı defiler, sadece kambiyo senetleri hamillerine karşı ileri sürülebilecek defilerdir. “Universal defenses”[98] adı verilen, genel defiler ise, alacağın temliki hükümlerine göre senedi yada sözleşmeyi devralan herkese karşı ileri sürülebilecek olan defileri tanımlar.

aa. Sınırlı Defiler(Limited Defenses)

Kambiyo senetlerinde hamil, bazı defilere konu olmaz. Yani, bazı defiler hamile karşı ileri sürülemez. Bunlar;

aaa. Asıl Sözleşme Defileri(Ordinary Contract Defenses)

Kambiyo senetlerinde hamile karşı, senedin dayandığı asıl sözleşmeye ilişkin defiler, ileri sürülemez. Asıl sözleşmeye dayanan tüm defiler, “ordinary contract defenses” olarak tanımlanmaktadır[99].

bbb. Ehliyetsizliğe İlişkin Defi(Incapacity of Defenses)

Kambiyo senetlerinde ehliyetsizliğe ilişkin defiler, hamile karşı ileri sürülemez. Zaten bu tür bir ehliyetsizlik, hukukun genel ilkeleri gereği, kambiyo senedini hükümsüz(nullity) kılar. Örneğin, akıl hastalığı yüzünden kendisine vasi tayin edilen kişi, poliçe düzenlemişse, bu senet hükümsüzdür[100].

ccc. Hileye İlişkin Defi

Eğer bir kişi hile ve desise ile sözleşme yapmaya sevk edilmiş, bunun sonucunda da kambiyo senedi düzenlenmişse, bu husus “fraud in the inducement” olarak tanımlanmaktadır[101]. Bu halde söz konusu olan defi, hamile karşı ileri sürülemeyecektir[102].

ddd. Muhtelif Defiler(Miscellaneous Defenses)

Yukarıda sayılan defiler dışında da çeşitli defiler, söz konusu olabilir. Örneğin, senedin iptal edildiği, ödendiği, devri mümkün olmadığı, şartlı yada özel bir amaçlı olarak devredildiği, tehdit altında düzenlendiği, açık senet olduğu, yetkisiz doldurulduğu gibi defiler de söz konusu olabilir[103].

bb. Genel Defiler(Universal Defenses)

Genel defi olarak adlandırılan “universal defenses”, herkese karşı ileri sürülebilen defilerdir. Bunlar;

aaa. Kambiyo Senedinin Esaslı Unsurlarında Hile

Senedi imzalayan kimse, senedin tabiatında yada unsurlarında hile yada desiseye maruz kalarak, yükümlülük altına girmişse, bunu her hamile karşı ileri sürebilir[104].

bbb. Sahte yada Eksik Yetki

Senedi imzalayanın yetkisiz olması yada sahte bir imza ile senedin imzalanması haline ilişkin defi herkese karşı ileri sürülebilir[105].

ccc. Tehdit

Kambiyo senedini bir baskı(duress) altında imzalayan kimse, bu senedi hukukun genel ilkeleri gereğince iptal ettirebilir(voidable). Bu hususa ilişkin olarak defi, herkese karşı ileri sürülebilir[106].

ddd. Yaş Küçüklüğü Sebebiyle Ehliyetsizlik

Kambiyo senedinin düzenleme tarihinden, keşidecinin hukuki muamele ehliyetine sahip olup olmadığı anlaşılacaktır. Bu husus senedin hükümsüzlüğü sonucunu doğuracaktır. Aynı zamanda herkese karşıda bu defi ileri sürülebilecektir[107].

eee. Hukuka Aykırılık(Illegality)

Bazı hallerde kambiyo senedinin hukuka aykırı bir amacı gerçekleştirmek üzere, düzenlenebilir. Bu halde söz konusu olan defi herkese karşı ileri sürülebilir[108]. Örneğin, kumar ve bahis borçlarından dolayı, kambiyo senedinin düzenlendiği defi herkese karşı ileri sürülebilir[109].

fff. Değişiklik(Alteration)

“Alteration” adı verilen değişiklikle, senet metnindeki unsurlar değişikliğe uğrayabilir. Bu hususta tarafların değişikliğe rıza göstermesi gereklidir. Ancak rıza göstermeyenler varsa ve buna rağmen değişiklik yapılmışsa, rıza göstermeyenler eski metne göre, rıza gösterenler değişikliğin yapıldığı yeni metne göre sorumlu olacaktır. Buna ilişkin defiler de herkese karşı ileri sürülebilecektir[110].

b. Kambiyo Senetlerinde Hamile Karşı Bazı Defilerin İleri Sürülemeyeceğine İlişkin Kuralın İstisnaları

Kambiyo senetlerinde hamile karşı bazı defilerin ileri sürülemeyeceğine ilişkin kuralın istisnaları, “the Federal Trade Commission Rule”[111] adı verilen federal ticaret komisyon kurallarında, belirtilmiştir. .Buna göre, tüketici kredi işlemlerinde, hamile karşı her türlü defi ileri sürülebilecektir. Kısa adı “the FTC” olan bu komisyon, mal ve hizmet satın alan kişi yada aileleri tüketici statüsünde korumayı amaçlar[112]. Bir başka deyişle, tüketici kredi sözleşmeleri(consumer credit contract), her türlü defi ve korumalara konu olur.

D. Çeklerin Transferi(Checks Transfers)

Buraya kadar yapılan açıklamalarda kambiyo senetlerinin devri, tarafları, nitelikleri ve devri üzerinde duruldu. Burada kambiyo senedinin bir türü olan çek üzerinde durulacaktır.

1. Genel Olarak Çek

Çekler(checks)[113], bankadan talep edildiğinde ödenecek olan havaledir. Çeklerde bankalar muhatap konumundadır. Ancak poliçelerde olduğu gibi, kabul için ibraz edilmeleri söz konusu değildir.

a. Sufficient Funds on Deposit(Hesapta Yeterli Karşılık Olması)

Çek keşide edecek müşteri ile, banka arasında bir çek anlaşması olduğu, keşidecinin düzenleyeceği çeklerin karşılığının, bankanın müşteri hesabında bulunduğu zannıyla, çek keşide edilir. Bu husus çeki, poliçeden ayıran önemli bir özelliktir. Eğer banka çeki ödemezse, keşideci sorumlu olacaktır. Keşideci, çeki başkalarını aldatmak amacıyla yapmışsa, keşidecinin cezai sorumluluğu da söz konusudur[114].

b. Muaccel Şart(Demand Paper)

Bir poliçe ibrazında yada ileri bir tarihte ödenebilir. Poliçede vade öngörülebilir. Ancak çek ibrazında ödenen bir kambiyo senedidir. Bu yüzden çek standart formlarında, ne zaman ödeneceğine ilişkin bir tarih belirtilmez. Çek ibraz edildiğinde ödenir[115].

Eğer çekte tanzim tarihi olarak, sonraki bir tarih gösterilmişse, buna “postdated” adı verilir[116].  Bu durum çekte vade gösterilemeyeceğine ilişkin, istisna teşkil eder. Çekte tanzim tarihi olarak ileri bir tarih gösterilmişse, çek bu tarihe kadar ödenmek üzere ibraz edilmeyecek demektir[117].

c. Çekin Şekli(Form of the Check)

Kambiyo senedinin bir türü olarak çek, yazılı şekilde düzenlenebilir[118]. Çek kullanmak isteyen müşteri, banka ile anlaşma yaparak, bankadan yazılı çek nüshaları alır, çek keşide eder.

d. Devir Olmadan Teslim(Delivery Not Assignment)

Çekin teslim edilmesi, bankada hesap numarasında bulunan paranın devri değildir. Sadece söz konusu olan çekten doğan talep hakkının devrini içerir[119].

2. Certified Checks(Tasdikli Çekler)

Muhatap banka, düzenlenen bir çeki kabul yada tasdik(certify) edebilir. Tasdik işlemi bankanın yetkili temsilcisi tarafından, çek üzerine yazılması ve imzalanması şeklinde olabilir[120]. Banka tarafından tasdik edilen çekin karşılığının, hesapta tutulması yani bloke edilmesi söz konusu olur. Çek bankaya ibraz edildiğinde, banka çeki belirtilen şartlara uygun olarak ödeme yapacaktır. Bu tür çekler bankaya ibraz edildiğinde, banka çekin karşılığının bulunmadığını ileri süremez[121].

Hamil yada keşideci, bankadan çekin tasdik edilmesini talep edebilir. Hamil tarafından böyle bir istekte bulunulmuşsa, keşidecinin yada cirantaların sorumluluktan kurtulması söz konusudur[122]. Tasdikli çek talebinde keşideci bulunmuşsa, ciro edenler ve keşideci, tali sorumlu olarak yükümlülükten kurtulamayacaklardır[123].

3. Çekte Ödeme İçin İbraz

Ödemenin yapılabilmesi için, çek hamilinin yapması gereken işlemler bulunmaktadır. Bu işlemlerin belli süre içerisinde yapılması gereklidir. Hamilin ödeme için yapacağı ilk iş, çekin ödenmek üzere, muhatap bankaya ibraz(presentment) edilmesidir[124]. Müracaat borçlularına(secondary party) baş vurabilmek için, ödenmek üzere ibrazı zorunludur[125].

a. İbraz Zorunluluğu

İbraz(presentment), çek hamilinin muhatap bankaya ödemeyi talep etmek üzere, çekin gösterilmesidir[126]. Hamil çeki normal iş saatleri içerisinde ibraz etmesi gerekir[127]. Çek ödenmek üzere bankaya ibraz edildikten ve ödendikten sonra, keşidecinin sorumluluğu da sona erer[128].

b. Ödeme İçin Çekin İbraz Süresi

Kısa adı “the UCC” olan düzenlemeye göre, ibraz keşideci ve cirantaların çeki imzalamalarından sonra,  makul bir zaman içerisinde yapılmış olması gerekir[129]. Makul zaman senedin özelliği ve ticari teamüllere veya işin tabiatına göre, tespit edilir. İbrazın zamanlamasında yanlışlık yapılması halinde, senedin önceki tüm cirantaları terhis olur.

Çeklerin ibrazı için makul zamanın ne olduğu hakkında, “the UCC” iki hususu öngörmüştür. Eğer çek tasdik edilmişse ve ABD içinde hem düzenlenmiş, hem de ödenecek ise, çekin düzenleme tarihinden yada çıkarılma tarihinden itibaren 30 gün içinde ibraz edilmesi gerektiği farz olunur[130]. Hangisi söz konusu olursa olsun, keşideciye müracaatın söz konusu olabilmesi için, ödenmek üzere ibraz gereklidir[131]. Cirantaların sorumluluğunun söz konusu olabilmesi için, ciro işlemi yapıldıktan 7 gün sonra, makul ibraz süresidir[132].

Eğer çek tanzim edildiği günü keşide günü olarak gösterilmişse, ödeme için derhal ibraz edilebilir. Eğer hamil ibrazı geciktirirse, bankanın böyle gecikme halinde ödeme yapmamasından dolayı, keşidecinin sorumluluğu da ortadan kalkar[133]. Çek ödeme için makul zaman içinde ibraz edilmezse, vadesi gecikmiş (overdue) çekten söz edilir[134].

4. Çekin Ödenmemesi(Dishonor of a Check)

Eğer banka çeki ödemeyi kabul etmezse, keşideci poliçedeki keşideci gibi sorumlu olur[135]. Hamil müracaat borçlularına başvurabilmesi için, senedin muhatap banka tarafından ödenmediğini, bildirmesi gerekir. Senedin ödenmediğini öğrendikleri tarihten itibaren, hamil durumu diğer borçlulara 30 gün içerisinde bildirmelidir[136]. Bildirim yazılı yada sözlü şekilde olabilir[137].

a. Ödenmemenin Bildirilmesi İçin Zaman

Çek hamil tarafından bankaya ödenmek üzere ibraz edilir de, banka ödemekten imtina ederse, banka bu durumu, ertesi günün mesai bitimine kadar, hamile bildirmek durumundadır[138]. Hamil senedin banka tarafından ödenmeyeceğini öğrendikten sonra 30 gün içinde, müracaat borçlularına bildirmek durumundadır. Eğer uygun süre içerisinde bu bildirim çek keşidecisine yapılmamışsa, keşideci poliçe keşidecisi gibi, aynı genişlikte sorumluluktan kurtulacaktır[139].

b. Bankadaki Mevduattan Fazla Bedelle Çek Keşide Edilmesi(Overdraft)

Keşideci tarafından, bankadaki mevduatından daha fazla bedelle çek keşide edilmesine “overdraft” adı verilmektedir[140]. Eğer taraflar aksini kararlaştırmamışlarsa, fazla olarak nitelendirilen kısım, banka tarafından ödünç olarak, müşteri hesabına aktarılarak, çekin ödenmesi temin edilir. Müşteri, banka tarafından yapılan bu ödemeyi, bankaya iade etmek durumundadır[141].

5. Müşteri-Banka İlişkisi

Banka ile müşteri arasındaki ilişki, “the UCC” adı verilen ticari düzenlemenin 3 ve 4. bölümlerinde düzenlenmiştir. Bu düzenlemenin yanı sıra, eyalet ve federal düzenlemeler de değişik hükümler bulunmaktadır. Bu düzenlemeler, bankalara ve müşterilere değişik sorumluluk ve yükümlülükler getirmiştir.

a. Gizlilik(Privacy)

Banka, müşteri hesaplarına ilişkin olarak, bilgi vermede gizlilik(privacy) yükümlülüğüne uymak durumundadır[142]. Yani müşteri mevduat hesapları ile ilgili olarak, bilgileri saklamak, başkalarıyla paylaşmamak durumundadır. Konuya ilişkin olarak soruşturma yürütenler yada yönetsel kuruluşlar başta, mahkemeden araştırma izni(search warrant) olmak üzere, diğer hukuki prosedürü tamamlamadıkça, bankanın gizlilik yükümlülüğü devam edecektir[143].

b. Ödeme(Payment)

Banka, genel sözleşme yükümlülüğü altında, müşterilerinin tüm çeklerini, bankada bulunan mevduat genişliğinde, ödeme yükümlülüğü altındadır[144].

aa. Stale Check

Banka tarafından çekin tasdik edilmemiş olduğu hallerde, çek düzenlendikten 6 ay sonra bankaya ibraz edilirse, banka çeki ödeyebilir. Bu tür çeklere “stale check” adı verilir[145].

bb. Müşterinin Ölümünden Sonra Ödeme

Müşterinin ölümü ile, banka ile müşteri arasındaki sözleşme sona erer. Bu genel kurala istisna, banka müşterisinin ölümünden sonra ilk 10 günlük süre için, banka çeki ödemeyi yada tasdik etmeyi, müşterisinin ölümünü bilmesine rağmen, mirasçılarca itiraz edilmedikçe, sürdürebilir[146]. Eğer banka tarafından müşterinin öldüğü bilinmiyorsa, bankanın ödeme yada tasdik etme yetkisi, müşterinin ölümünün bankaya bildirilmesi tarihinden itibaren 10 gün daha devam eder[147].

6. Çekin Ödenmesinin Durdurulması

Keşideci, makul bir süre içerisinde bankaya bildirimde bulunmak suretiyle, bir çekin ödenmesini durdurabilir[148]. Bu prosedür, özellikle çekin kaybı yada çalınması halinde faydalıdır. Çekin ödenmesinin durdurulması, sadece bazı tür çeklerde mümkündür. Örneğin, “duplicate check” (iki nüshalı çeklerde) mümkündür. Ancak bazı hallerde çekin ödenmesinin durdurulması mümkün değildir. Örneğin tasdikli çeklerde(certified check) olduğu gibi. Bu tür çeklerin ödenmesini ne banka nede müşteri durdurabilir. Buna benzer bir durumda “cashier’s check” adı verilen, bankadan diğer bir bankaya çekilen çeklerde söz konusudur[149].

a. Ödemenin Durdurulması Emrinin Şekli

Ödemenin durdurulması emrine “the stop payment order” adı verilmektedir. Bu emir yazılı yada sözlü olarak verilebilir. Eğer sözlü olarak verilmişse, banka bununla emrin verildiği tarihten itibaren 14 gün sonrasına kadar bağlıdır[150]. Yazılı durdurma emri ise, 6 aya kadar etkisini devam ettirir. Ancak bu süre sonunda tekrar yazılı emirle, 6 ay daha süre uzatılabilir[151].

b. Ödemenin Durdurulması Halinde Hamile Karşı Sorumluluk

Ödemenin durdurulması halinde, bazı hallerde, keşidecinin çek hamiline karşı sorumluluğu söz konusu olabilir. Eğer keşideci ödemenin durdurulması işlemini usulüne uygun olarak yapmamışsa, keşideci çek hamiline karşı sorumlu olur. Çekin ödenmesinin durdurulması hali, çekin kambiyo niteliği üzerinde yada tedavül açısından bir etkisi bulunmamaktadır[152].

7. Çekin Kusurlu Olarak Ödenmemesi

Muhatap banka tarafından çekin kusurlu olarak ödenmemesi, “wrongfully dishonored” olarak ifade edilmektedir. Bu durum ya çekin usulüne uygun şekilde ödenmemesi yada çek hesabında yeterli karşılık bulunmasına rağmen, banka tarafından çekin ödenmesinin ret edilmesi şeklinde söz konusu olabilir[153].

Müşteri ile banka arasında “overdraft” adı verilen, yani çek hesabında bulunan bedelden daha fazla bedel üzerinden çek keşide edilmesine ilişkin taraflar arasında bir anlaşma varsa, bu anlaşmaya rağmen banka “overdraft” olarak nitelendirilen çeki ödememişse, bankanın kusurundan söz edebiliriz[154].

a. Bankanın Çek Keşidecisine Karşı Sorumluluğu

Banka ile müşteri(keşideci) arasında söz konusu olan sözleşmeye göre, banka, müşterisinin hesabında karşılığı bulunduğu sürece, keşide edilen çekleri ödeme yükümlülüğü altındadır. Buna rağmen, banka ödemeyi ret ederse, keşidecinin, çekin bankanın kusuru yüzünden ödenmemesi dolayısıyla uğramış olduğu zararı karşılamak durumundadır[155].

b. Bankanın Hamile Karşı Sorumluluğu

Eğer çek tasdik edilmemişse, hamil, çekin bankanın kusuru ile ödenmemesi halinde, banka ile müşteri arasındaki sözleşmenin ihlali ile ilgili olmaksızın, bankaya hiçbir iddiada bulunamaz. Banka çeki tasdik etmişse, bankanın çeki kusuru ile ödememesi dolayısıyla, hamilin maruz kalmış olduğu zararı karşılamak durumundadır[156].

c. Hamilin Çekin Ödenmediğini Bildirmesi

Çekin ödenmemesi halinde, hamil durumu müracaat borçlularına bildirmek durumundadır. Ödememenin bildirilmesi(notice of dishonor), çekte ödemeyi durduran keşideciye bildirilmez. Bazı hallerde bildirim yapmaya gerek yoktur. Örneğin, bankada çekin ödenmediğini bilen keşideciye yada cirantaya bu bildirim yapılmayabilir[157].

E. Bankanın Sorumluluğu(Liability of Bank)

Bankaların çeklerin ödenmesinde hata veya yanlışlık yapması söz konusu olabilir. Bankaların bu yapmış oldukları yanlış ve hatalardan dolayı sorumlulukları söz konusu olabilir.

1. Premature Payment of a Postdated Check

“Premature payment of a postdated check” ifadesi ile, çekin düzenleme yani keşide edilme tarihinin gelecekte bir tarih olarak gösterilmesi, ancak çekin ödeme için bankaya ibrazının keşide tarihinden önce yapılması ifade edilir. Bu halde banka, ödemeyi yapabilir. Keşideci eğer, bankaya bir ihbarname göndererek, bu durumdan bankayı haberdar ederek, ödemeyi geciktirebilir[158].

2. Durdurma Emri Üzerine Ödeme

Bankaya ödemeyi bir süre için durdurması yönünde talimat verilebilir. Bu talimata rağmen, eğer banka ödemede bulunursa, buna ilişkin bankanın sorumluluğunu sınırlayan bir hükümde bulunmuyorsa, keşidecinin bu yüzden uğramış olduğu zarardan dolayı bankanın sorumluluğu söz konusudur[159].

3. Sahte İmzalı Çekin Ödenmesi

Keşide etme yetkisine sahip olmayan bir kişi tarafından çekin düzenlenmesi ve imzalanması halinde, ortada sahte imzalı bir çek söz konusudur. Bu tür çekler genellikle, dolandırcılık(defraud) niyetiyle yapılır. Sahte imzalı çekin ödenmesinden dolayı, bankanın sorumluluğu söz konusudur[160]. Bankanın buradaki sorumluluğunun makul açıklaması, bankanın müşterisinin imzasını bilmesi gerektiği faraziyesine dayanır[161].

Muhatap banka esaslı unsurları eksik olan bir çeki ödemesi halinde, bundan doğacak zararları karşılamak durumundadır[162]. Uygun ciro silsilesini takip ederek, senedin hamili olmayan kimse, meşru hamil değildir. Bu halde meşru olmayan hamil, çeki ödeme için ibraz etme yetkisine sahip değildir. Banka da bu hususu nazara dikkate almak zorundadır[163].

4. Çekin Değiştirilmesi(Alteration of a Check)

Eğer çek üzerinde yazılı olan meblağ, değiştirilmek suretiyle artırılmışsa, banka yapmış olduğu bu fazla ödemeden dolayı, keşideciye karşı sorumludur[164].

5. Zaman Sınırlandırmaları

Bankanın müşterilerine olan sorumluluğu, belli süre dahilinde sınırlandırılmalara tabi tutulmuştur.

a. Taklit ve Değişiklikleri Bildirme Zamanı

Müşteri çek üzerinde söz konusu olan değişiklik ve sahtelikleri, öğrendiği tarihten itibaren derhal(promptly), bankaya bildirmek zorundadır. Eğer banka objektif özen ve dikkati göstermesine rağmen, değişikliği yada sahteliği tespit edememişse, müşteri de çekin sahteliğini yada değiştirildiğini bilmesine rağmen, bunu bankaya bildirmekte geç kalmış yada kusurlu davranmışsa, bu yüzden doğacak zararlardan dolayı, müşteri bankaya karşı sahte imza(forgery) yada değişiklik(alteration) iddiasında bulunamayacaktır[165]. Müşteriler, bankanın sahtelik yada değişiklik beyanını aldıktan sonra, bir yıl içerisinde çekin sahte yada değiştirilmiş olduğunu bankaya bildirmezlerse, değişiklik yada sahtelik iddiasında bulunmaları söz konusu değildir[166].

Müşterinin sahteliğe yada değişikliğe ilişkin hususları araştırmada yada tespit etmede kusurluluğu söz konusu olmasına rağmen, müşteri, bankanın gereken özeni göstermiş olsaydı sahteliği yada değişikliği tespit edebileceğini ispatlarsa, bu hususlardan kaynaklanan zarar banka ile müşteri arasında paylaştırılır[167].

b. Zamanaşımı(Statute of Limitations)

Kısa adı “the UCC” olan ticari düzenlemenin çeklere ilişkin 4. bölümünden doğan davalara ilişkin zamanaşımı süresi, dava konusu olayın vuku bulduğu tarihten itibaren 3 yıldır[168].

II. SONUÇ

Yapmış olduğum çalışmada, ABD hukukunda kambiyo senetlerinin genel esasları üzerinde durdum. Kıymetli evrak hukukunun önemli bir bölümünü teşkil eden kambiyo senetleri, ticari hayatta en çok kullanılan belgelerdir. Konuya ilişkin olarak, çeşitli ve değişik eyalet düzenlemeleri ve federal düzenlemeler, ABD hukukunda kambiyo senetlerine ilişkin temel kaynak teşkil etmektedir. Yapmış olduğum bu kısa ve özlü çalışmada özellikle ayrıntılı ve değişik eyalet düzenleme ve uygulamalarına yer vermemeye çalıştım. Zira ABD hukukunda da eyaletler arasında söz konusu olan değişik ve çeşitli uygulamalar, doktrinde tartışılan önemli sorunlar arasındadır. ABD hukukunda federal düzeyde hukuk alanında faaliyet gösteren baro, birlik ve enstitü gibi kuruluşlar, değişik hukuk alanlarına ilişkin olarak, kanun ve diğer düzenleme metinleri hazırlayarak, bunların kamu oyunda tartışılmasını, ve tüm eyaletler tarafından kabul edilmesi için baskı grupları oluşturmaya ve bu yolla hukukta birlik sağlamaya çalışmaktadırlar.

Kısa adı “the UCC” olan, “the Uniform Commercial Code” ticari alanda eyaletler arasında birliği sağlamak amacıyla,  “the National Conference of Commissioners on Uniform State Law” adı verilen ulusal bir komisyon tarafından hazırlanarak, eyaletler tarafından kabul edilmiştir[169]. Kambiyo senetlerine ilişkin çalışmamı bu düzenleme  ve mahkeme kararları ışığında yürüttüm.

 

KAYNAKÇA

1. ANDERSON, A.R./FOX, I./TWOMEY, D.P./JENNİNGS, M.M./SMİTH, P., Business Law and the Legal Environment, Ohio 1999 (Sonraki atıflar için sadece BUSİNESS LAW kullanılmıştır).

2. BOZER, A./GÖLE, C., Bankacılar İçin Kıymetli Evrak Hukuku Bilgisi, Ankara 2001.

3.BRAYN, A. G., Black’s Law Dictionary, 1999(aynı eser için atıflarda kısaca BRAYN kullanılmıştır).

4. COHEN, N.B., Suretyship Principles in the New Article 3: Clarification and Substantive Changes, 42 Ala L Rev, 1991.

5. DANİEL, W.J., Treatise on the Law of Negotiable Instruments, 1933.

6.OVACIK, M., İngilizce Türkçe Hukuk Sözlüğü, B.2, Ankara 1986.

7.SİMPSON, L.P., Handbook on the Law of Suretyship, 1950.

8.SPEİDEL, E.R., Negotiable Instruments and Check Collection in a Nutshell 1993.

9. WHİTE, J.J./SUMMERS, R.S., Uniform Commercial Code, 1995.

10.WRİGHT, A.C., Federal Practice and Procedure, 1999. 

 



© Gazi Üniversitesi Çorum İİBF, Ticaret Hukuku Öğretim Üyesi

[1] . BRAYN, A. G., Black’s Law Dictionary, 1999, s.264(aynı eser için atıflarda kısaca BRAYN kullanılacaktır).

[2] . Bu düzenleme 1990 yılında yeniden ele alınarak değiştirildi. Değişiklik 47 eyalet tarafından kabul edildi. WHİTE, J.J./SUMMERS, R.S., Uniform Commercial Code, 1995, s.70.

[3] . DANİEL, W.J., Treatise on the Law of Negotiable İnstruments, 1933, s.3; WHİTE/SUMMERS 70.

[4] . BRAYN 1229.

[5] . BRAYN 218.

[6] . BRAYN 508.

[7] . BRAYN 230.

[8] . UCC & 3-104.

[9] . Smith v McKaller (La App) 638 So 2d 1192(1994).

[10] . WHİTE/SUMMERS 70.

[11] . BRAYN 510. Aynı ifade için “maker” kullanılmaktadır.

[12] . BRAYN 510. Aynı ifade için “payor” kullanılmaktadır.

[13] . BRAYN 1150.

[14] . UCC & 3-104(f). Burada çekler genel olarak tanımlanmıştır. Bunların yanı sıra “cashier’s check” bankanın kendi adına çektiği çekler, “teller’s check” bir bankanın diğer bir bankaya çektiği çekler, “traveller’s check” seyahat çekleri, “Money order” adı verilen banka yada banka olmayan kuruluşlar tarafından çıkarılan çekler de bulunmaktadır.

[15] . UCC&3-109(a)(5).

[16] . BRAYN 510.

[17] . BRAYN 510.

[18] . OVACIK, M., İngilizce Türkçe Hukuk Sözlüğü, B.2, Ankara 1986, s.123.

[19] . WHİTE/SUMMERS 71 vd.

[20] . OVACIK 239.

[21] . ANDERSON, A.R./FOX, I./TWOMEY, D.P./JENNİNGS, M.M./SMİTH, P., Business Law and the Legal Environment, 1999 Ohio, s.584 vd. (Sonraki atıflar için sadece BUSİNESS LAW kullanılacaktır).

[22] . Kreasyon teorisine göre, kıymetli evrakın düzenlenmesi ile birlikte lehdar hak sahibi olur. Akit teorisinde ise, ayrıca senedin lehdara teslim edilmesi gereklidir(BOZER, A./GÖLE, C., Bankacılar İçin Kıymetli Evrak Hukuku Bilgisi, Ankara 2001, s.13).

[23] . UCC & 3-103(a) (1).

[24] . UCC & 3-149.

[25] . Ayrıntılı bilgi için bkz. SİMPSON, L.P., Handbook on the Law of Suretyship, 1950, s. 23 vd.

[26] . SİMPSON 23.

[27] . SİMPSON 23.

[28] . SİMPSON 23.

[29] . COHEN, N.B., Suretyship Principles in the New Article 3: Clarification and Substantive Changes, 42 Ala L Rev, 1991, s. 595.

[30] . DANİEL 3 vd.

[31] . UCC & 3-104

[32] . COHEN 595 vd.

[33] . COHEN 595 vd.

[34] . COHEN 595 vd.

[35] . COHEN 595 vd.

[36] . COHEN 595 vd.

[37] . UCC & 3-109.

[38] . UCC & 3-402.

[39] . UCC & 3-402.

[40] . BUSİNESS LAW 588.

[41] . BUSİNESS LAW 588.

[42] . UCC & 3-109

[43] . UCC & 3-107.

[44] . UCC & 3-107.

[45] . Means v Clardy 7(Mo App) 735 SW 2d 6/1987).

[46] . UCC & 3-106.

[47] . BUSİNESS LAW 589.

[48] . BUSİNESS LAW 589.

[49] . UCC & 3-108.

[50] . BUSİNESS LAW 589.

[51] . Lee  v  Müler (Ga App) SE 2d 108 (1991).

[52] . BUSİNESS LAW 589.

[53] . BUSİNESS LAW 589.

[54] . UCC & 3-204.

[55] . BRAYN 778.

[56] . SPEİDEL, E.R., Negotiable Instruments and Check Collection in a Nutshell 1993, s. 10 vd.

[57] . SPEİDEL 10 vd.

[58] . SPEİDEL 10 vd.

[59] . J.P Morgan Del. v Oryx Arabians II, 825 F Supp 146 (WDKy 1993).

[60] . UCC & 3-204.

[61] . WHİTE/SUMMERS 93 vd.

[62] . BOZER/GÖLE 87.

[63] . WHİTE/SUMMERS 93 vd.

[64] . UCC & 3-205.

[65] . BOZER/GÖLE  87.

[66] . Bu tür ciroyu tarif etmek için “indorsement without recourse” da kullanılmaktadır(BRAYN 778).

[67] . BRAYN 778.

[68] . UCC & 3-415(b).

[69] . BUSİNESS LAW 601.

[70] . WHİTE/SUMMERS 98 vd. Bu tür ciroyu ifade etmek için, “collection indorsement” adı da kullanılmaktadır(BRAYN 778).

[71] . UCC & 3-205.

[72] . UCC & 3-205.

[73] . UCC & 3-203.

[74] . UCC & 4-206.

[75] . BUSİNESS LAW 603 vd.

[76] . BUSİNESS LAW 603 vd.

[77] . BUSİNESS LAW 604.

[78] . UCC & 3-110(d).

[79] . Kennerson v FDIC 44 F3d19 (1st Cir 1995).

[80] . BRAYN 778.

[81] . BRAYN 778.

[82] . Bloom v G.P.F. (Fla App) 588 So 2d 607(1991).

[83] . White v Moriarty (Ct App) 19 Cal Rptr 200(1993).

[84] . UCC & 3-404.

[85] . BRAYN 760.

[86] . Shearson Lehman Brothers, Inc. v Wasatch Bank, 788 F Supp. 1184 (D. Utah 1992).

[87] . BRAYN 760.

[88] .BUSİNESS LAW 605 vd.

[89] . BUSİNESS LAW 607.

[90] . BUSİNESS LAW 607 vd.

[91] . BRAYN 736.

[92] . BRAYN 736.

[93] . BRAYN 736.

[94] . BUSİNESS LAW 614.

[95] . BUSİNESS LAW 614.

[96] . BRAYN 737.

[97] . BRAYN 430. Aynı ifade için “personal defenses” ifadesi de kullanılmaktadır.

[98] . BRAYN 430. Aynı ifade için “real defense” ifadesi de kullanılmaktadır.

[99] . BUSİNESS LAW 620.

[100] . BUSİNESS LAW 620.

[101] . BRAYN 671.

[102] . BRAYN 671.

[103] . BUSİNESS LAW 620.

[104] . BUSİNESS LAW 621.

[105] . Bank of .Hoven v Rausch(SD) 382 NW 2d 39 (1986).

[106] . BUSİNESS LAW 621.

[107] . UCC & 3-305(a) (I) (II).

[108] . BUSİNESS LAW 622.

[109] . BUSİNESS LAW 622.

[110] . UCC & 3-407(a).

[111] . Kısa adı “the FTC” olan federal ticaret komisyonu, federal düzeyde ticari ilişkileri düzenleyen bir resmi kuruluştur.

[112] . 25 bin dolara kadar her türlü mal ve hizmet alımı ve satımı tüketici korumasını kapsar.Roosevelt Federal Savings & Loan Ass’n v Crider(Mo App) 722 SW 2d 325 (1986).

[113] . Çekler “the UCC” adı verilen ticari düzenlemenin 3. ve 4. bölümünde düzenlenmiştir. Bu düzenleme 47 eyalet tarafından kabul edilmiştir.

[114] . Bu tür çekler “bed check” olarak adlandırılır(BRAYN 134).

[115] . BRAYN 230.

[116] . BRAYN 231.

[117] . In rechannel Home Conters, Inc, 989 F2dd 682 (3d Ct 1993).

[118] . Uygulamada bankalar tarafından basılan çekler kullanılmaktadır.

[119] . Ray Supply, Inc. v Walls Fargo Bank(Ct App) 46 Cal Rptr 2d 309(1995).

[120] . BRAYN 231.

[121] . BRAYN 231.

[122] . BUSİNESS LAW 630.

[123] . BUSİNESS LAW 630.

[124] . BUSİNESS LAW 630.

[125] . BUSİNESS LAW 630.

[126] . WRİGHT, A.C., Federal Practice and Procedure, 1999, s. 459.

[127] . WRİGHT 459.

[128] . WRİGHT 459 vd.

[129] . WHİTE/SUMMERS 100.

[130] . WHİTE/SUMMERS 100.

[131] . WRİGHT 459.

[132] . BUSİNESS LAW 631.

[133] . UCC & 4-208(c).

[134] . BRAYN 231. Çek hamili ödeme için, ciro edildikten sonra 30 gün içinde ibraz edilmezse, ciranta sorumluluktan kurtulur.

[135] . UCC & 3-414.

[136] . UCC & 3-414.

[137] . BUSİNESS LAW 626.

[138] . UCC & 4-213.

[139] . “The Federal Reserve” adlı düzenleme, ödememe halinin telefonla dahi yapılabileceğini belirtmiştir. Security Bank and Trust Co. v Federal Nat l Bank, 554 P2d 119(Okla Ct App 1976).

[140] . BRAYN 1128.

[141] . BRAYN 1128.

[142] . BRAYN 1213.

[143] . Right to Financial Privacy Act of 1978, PL 95-630, 92 Stat 3697, 12 USC & 3401 et seq.

[144] . BUSİNESS LAW 632.

[145] . BRAYN 231.

[146] . Hieber v Uptown Nat’l Bank of Chicago(III App) 557 NE 2d 408 (1990).

[147] . UCC & 4-405.

[148] . UCC & 4-403.

[149] . BRAYN 231.

[150] . BUSİNESS LAW 633.

[151] . BUSİNESS LAW 633

[152] . Perini Corp. v First Nat’l Bank, 553 F2d 398 (5th Cir. 1977).

[153] . BRAYN 481.

[154] . BUSİNESS LAW 633.

[155] . BUSİNESS LAW 635.

[156] . BUSİNESS LAW 635.

[157] . BUSİNESS LAW 636.

[158] . UCC & 4-401, 4-402.

[159] . UCC & 4-403.

[160] . Sun Bank v Merill Lynch, Dierce, Fener & Smith Inc(Fla App) 637 So 2d 279(1994).

[161] . BUSİNESS LAW 636.

[162] . First Guaranty Bank v Northwest Georgia Bank (Ga App) 417 SE 2d 348 (1992).

[163] . BUSİNESS LAW 636 vd.

[164] . BUSİNESS LAW 637.

[165] . Vending Chattanooga v American Nat’l Bank and Trust(Tenn) 730 SW 2d 624 (1987).

[166] . Sahte cirolar 3 yıl içinde ciro edilebilir UCC & 4-406.

[167] . UCC & 4-406.

[168] . BUSİNESS LAW 638.

[169] . Bu ticari düzenlemeyi Louisiana eyaleti hariç diğer tüm eyaletler kabul etmişlerdir. Louisiana eyaleti bu kanunun sadece 2. bölümünde düzenlenmiş bulunan satıma ilişkin hükümleri, kabul etmemiştir. Dolayısıyla kambiyo senetlerine ilişkin 3. ve çeklere ilişkin 4. bölüm hükümlerini kabul etmiştir.