SATINALMA ve FİNANSAL KİRALAMA KARARLARININ ANALİZİ: BİR VAKA ÇALIŞMASI

Yıl: 7 Sayı:77
Mayıs 2004

< önceki

 

 

Yrd. Doç. Dr. Gökhan Özer*

Arş. Gör. Ayşe Tansel Çetin**

Arş Gör. Murat Özcan** 

 

 

SATINALMA ve  FİNANSAL KİRALAMA KARARLARININ ANALİZİ: BİR VAKA ÇALIŞMASI


ÖZET

            Bu çalışmada Chrysler Sanayi A.Ş.’de yapılan vaka analizine dayalı olarak  satın alma ve  finansal kiralama alternatiflerinin çeşitli koşullar altında karşılaştırılması hedeflenmektedir. Net bugünkü değer (NBD) yöntemi kullanılarak yapılan analizler, öz kaynak ve yabancı kaynak kullanımı yönünde verilecek kararların, gerek amortisman ayırma yöntemleri gerekse yeniden değerleme uygulamasından önemli ölçüde etkilendiği ve banka kredisiyle satın almanın çoğu durumda diğer finanslama alternatiflerine oranla daha avantajlı bir konum yarattığı sonucunu ortaya koymaktadır.

 

1. GİRİŞ

            20.Y.Y. son çeyreğinde meydana gelen teknolojik  gelişmelerin hızı, gerek yerel gerekse uluslararası rekabete yeni boyutlar kazandırmıştır. İşletmeler varlıklarını devam ettirebilmek  ve artan  rekabet karşısında ayakta  kalabilmek için yeni yatırımları, finanslama alternatiflerini de dikkate alarak gerçekleştirmek zorundadırlar. Sermaye yatırımları ve  bunların finansmanı, sermaye yetersizliği içinde olan çoğu ülkede olduğu gibi ülkemizde de işletmelerin çözmeleri gereken  önemli problemlerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte ekonomik ve sosyal  koşullardaki yetersizlikler, işletmelerin kaynak sorunuyla karşı karşıya kalmasına neden olmaktadır. İşletmeler yeni finansman kaynaklarını bulmaya yöneldiklerinde, finansal kiralamanın öz kaynakla ya da yabancı kaynakla satın almaya alternatif bir yöntem olarak kullanılabileceği görülmektedir.

            Bu koşullar altında şirketlerin sermaye yatırımlarını, satın alma ya da kiralama yollarından birisini tercih ederek gerçekleştirebileceklerini söylemek mümkündür. Ancak çoğu yazar tarafından avantajları abartılı bir biçimde ifade edilen ve satın almaya oranla  üstün olduğu söylenen finansal kiralamanın, tüm lehte çabalara karşın dünya uygulamalarıyla karşılaştırıldığında ülkemizde yeterince talep görmediği ya da beklenen hacme ulaşmadığı gözlenmektedir.

            Bu durum, yatırıma karar verenlerin ya finansal kiralamanın avantajlarını bilmemesi ve karar modeli içinde bu finanslama biçimine yer vermemesinden ya da avantajları bilinerek karar modeline dahil edildiği halde uygun olmaması yüzünden tercih edilmemesinden kaynaklanıyor olabilir. Doğal olarak yatırım kararı belirginleştiğinde tüm alternatif finansman biçimlerinin dikkate alınarak analiz edilmesi ve bu analiz sonucunda en uygun alternatifin seçilmesi, yani ikinci yaklaşımın kullanılması doğru olacaktır.

            Bu çerçevede çalışmamızda sermaye yatırımını finansal kiralama ile gerçekleştirmiş olan Chrysler Sanayi A.Ş.’i üzerinde yapılan vaka analizine dayalı olarak  çeşitli varsayımlar altında satın alma ve kiralama alternatifleri, muhasebe yöntem değişikliliklerinin etkisi de dikkate alınarak bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu değerlendirme sonucunda, duran varlık edinimlerinde, öz kaynakla ve yabancı kaynakla satın alma alternatiflerinin maliyet önceliklerinin belirlenmesinde amortisman yöntemlerindeki farklığın ve yeniden değerleme yapılmasının  önemli rol oynadığı ve buna karşın finansal kiralamanın her koşul altında diğer finanslama alternatiflerine oranla net avantaj yaratmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Vaka çalışması için yapılan analizler genel olarak Chrysler şirketinde kredi ile satın almanın gerek öz kaynakla satın almaya gerekse şirketin tercihi olan finansal kiralamaya oranla çok daha geçerli olduğunu ortaya koymaktadır.

2. ALTERNATİFLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ

            Bir  işletmenin kiralama ya da satın alma kararı,  varlığın satın alma değeri, vergi oranları, varlığın demode olma olasılığı, kredi olanakları, yatırım indiriminden yararlanma olanakları, satın alma alternatifinde seçilen amortisman yöntemi, öz sermayenin yabancı kaynaklara oranı, finansman kaynağının türü ve düzeyi,  işletmece kullanılacak  faiz oranı gibi bir çok değişken tarafından etkilenmektedir. Bu değişkenler  dikkate alınarak satın alma ve  finansal kiralama çeşitli açılardan karşılaştırıldığında, birbirlerine oranla bazı avantaj ve dezavantajları olduğu görülür.

Tablo 1. Satın alma ve Kiralamanın  Avantaj ve Dezavantajları

AVANTAJLAR

SATIN ALMA

FİNANSAL KİRALAMA

1.KDV Avantajı

-

ü        

2. Amortisman

ü        

-

3. Hurda değeri

ü        

ü        

4. Yatırım indirimi  ve Teşvikler

ü        

ü        

5. Yabancı Sermayeden yararlanma

ü        

ü        

6. Teknoloji ithaline izin verme

ü        

ü        

7. %100 finansman sağlama

-

ü        

8.  Ödemelerde  Esneklik

-

ü        

9. Enflasyon Etkisi

-

-

10.Firmanın kredi imkanlarının saklı  kalması

-

ü        

11. Malın mülkiyetine  sahip olma

ü        

ü        

12. Vergi, resim ve Harç Muafiyeti

-

ü        

            Satın almaya karşın kiralamanın değerlendirilmesinde karar almaya yardımcı olacak bazı modellerin varlığından söz edilebilir. Bu modeller içinde literatürde en yaygın kullanılanı, net bugünkü değer (NBD) yöntemidir. Öz  kaynak ya da yabancı kaynak kullanarak satın alma  ve finansal kiralama seçeneklerinin karşılaştırılmasında hangi seçenek için katlanılan maliyetin net bugünkü değeri düşükse, yatırımcının o seçeneği tercih etmesi gerektiği söylenebilir (Schallheim, 1998, s.113).

            Öz kaynak ya da kredi kullanılarak satın alma ile finansal kiralama alternatifleri ve bu alternatiflerin kıyaslanması için kullanılacak NBD formülleri aşağıdaki gibi ifade edilebilir (Mukherjee, 1991, s.3).

ÖS :

Öz kaynak kullanılarak satın alma,

S:

Satın alma halinde vergi öncesi nakit çıkışı (satın alma bedeli + sigorta bedeli + nakliye gideri),

NVG:

Vergiden düşülecek gider (sigorta bedeli + nakliye gideri + amortisman),

T:

Vergi oranı,

i:

İskonto oranı,

n:

Dönem.

K:

Kiralama,

K:

Kiralama durumunda vergi öncesi nakit çıkışı (kiralama bedeli + sigorta bedeli + nakliye gideri),

NVG:

Vergiden düşülecek gider (sigorta bedeli + nakliye gideri + kiralama bedeli),

T:

Vergi oranı,

i:

İskonto oranı,

N:

Dönem.

 

 

 

BS:

Banka kredisiyle satın alma,

B:

Banka kredisi ile Satın alma halinde vergi öncesi nakit çıkışı (ana para + faiz + sigorta bedeli + nakliye gideri),

NVG:

Vergiden düşülecek gider (sigorta bedeli + nakliye gideri + amortisman),

T:

Vergi oranı,

i:

İskonto oranı,

n:

Dönem.

KNA:

Kiralamanın Net Avantajı.

3. UYGULAMA SONUÇLARI

            Chrysler  Sanayi A.Ş.’de yapılan vaka çalışmasında, şirketin faaliyetlerinde kullanmak üzere  Genoto İmalat ve Sanayi A.Ş.’den temin etmeyi düşündüğü tablo 2’de ayrıntılı bir biçimde gösterilmiş olan makineler  için, satın alma ya da kiralama alternatifleri, finansman türü ve uygulanan muhasebe politikaları dikkate alınarak, NBD yöntemi ile  maliyet açısından karşılaştırılmıştır.

Tablo 2: İhtiyaç Duyulan Makinelere Ait Proforma Fatura Bilgileri

Makine Türü

Miktar

Birim Fiyatı (DEM)

Toplam (DEM)

2000 Ton Pres

1

1.468.000

1.468.000

2000 Ton Transistör

1

20.000

20.000

Radyal Matkap

4

12.500

50.000

Cincinati Makas

1

100.000

100.000

520sr Havalı Plazma

4

10.000

40.000

Kaynak Makinesi

3

4.000

12.000

Ş. Kesme Makinesi

1

10.000

10.000

TOPLAM

 

 

1.700.000

Firmanın ihtiyaç  duyduğu makinelere ait ve analiz için gerekli olacak veriler toplu olarak aşağıdaki gibidir.

Tablo 3: Satın alma ve Kiralama Kararı için Temel Veri

Satın alma bedeli :  1 700.000 DM + %15 KDV

Sigorta bedeli       :      12 397 DM

Nakliye gideri       :       57 200 DM

Kiralama bedeli   :   1 755  365 DM + %1 KDV

Banka Kredisi      :  %14 sabit faizli, ana para 5 yılda

5 eşit taksitte, faiz her yıl ödenmek üzere banka kredisi bulunabilmektedir.

Analizlerde gelecek yıllarda enflasyonun değişmeyeceği varsayılmış ve sermayenin fırsat maliyeti,  benzer yatırımlardaki kârlılık oranı,  yatırımın taşıdığı risk, firmanın ortalama olarak genel kârlılık oranı, ekipmanın hurda değeri,   Banka sigorta muameleleri vergisi, kaynak  kullanımı destekleme fonu, yatırım indirimi dikkate alınmamıştır. Duran varlığın öz kaynak ile finanse edilmesi  halinde, kullanılabilecek amortisman yöntemlerine (normal-azalan bakiyeler) (ABY), ve yeniden değerleme uygulamasına göre katlanılacak maliyetin NBD’si aşağıdaki gibi olacaktır.


                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  

Tablo 4. Makinenin Öz Kaynakla Satın Alınması  Halinde Nakit Akışı ve NBD’i.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   

Yıllar

Satın

Alma

Bedeli

Sigorta

ve

Nakliye

Öd KDV

(0.15)

Amortisman

(0.20)

Vergi Sonrası

Nakit Çıkışı

Tablo Değ

% 4,5

NBD

N.A.

A.B.Y

Y.D ve N.A

N.A.

A.B.Y

Y.D ve N.A

N.A.

A.B.Y

Y.D ve N.A

01 07 98

510.000

69597

255 000

-

-

-

801 190

801 190

801 190

1,000

801 190

801 190

801 190

01 08 98

340.000

-

-

-

-

-

340.000

340.000

340.000

0,957

325 380

325 380

325 380

01 09 98

170.000

-

-

-

-

-

170.000

170.000

170.000

0,916

155 720

155 720

155 720

01 10.98

170.000

-

-

-

-

--

170.000

170.000

170.000

0,876

148 920

148 920

148 920

01 11 98

170.000

-

-

-

-

-

170.000

170.000

170.000

0,839

142 630

142 630

142 630

01 12 98

170.000

-

-

-

-

-

170.000

170.000

170.000

0,802

136 340

136 340

136 340

31 12 98

170.000

-

-

340.000

680.000

340.000

6 800

(156 400)

6 800

0,768

5 222,4

-120.115

5 222,4

31 12 99

-

-

-

340.000

408 000

517 140

(163 200)

(195 840)

(248 227,2)

0,453

-73 929,6

-88 715,5

-112 447

31 12 00

-

-

-

340.000

244 800

786 569,94

(163 200)

(117 504)

(377 553,57)

0,267

-43 574,4

-31 373,6

-100.807

31 12 01

-

-

-

340.000

146 880

1 196 372,8

(163 200)

(70.502,4)

(574 258,94)

0,157

-25 622,4

-11 068,9

-90.158

31 12 02

-

-

-

340.000

220.320

1 819 683,1

(163 200)

(105 753,6)

(873 447,88)

0,093

-15 177,6

-9 835,08

-81 230

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TOPLAM

1 557 099

1 449 072

1 330.760


            Chrysler firması   ihtiyaç duyduğu makine ve teçhizatı  1 700.000 DM+ %15 KDV’ye öz kaynakla satın alıp, normal amortisman yöntemine göre amortisman ayırması halinde ödenen sigorta  ve nakliye bedelinin gider olarak vergiden düşülmesi ve amortisman yoluyla sağlanan vergi tasarruflarının etkisiyle   satın alma halinde işletmenin  katlandığı maliyetin net bugünkü değeri, 1.557.099 DM’dir. 

            Chrysler firmasının  azalan bakiyeler yöntemini tercih etmesi durumunda,  ilk  yıllarda ayrılan amortisman miktarı daha yüksek olacağı için, amortisman yoluyla sağlanan vergi tasarrufu normal amortisman yöntemine göre daha fazla olacak, dolayısıyla işletme azalan bakiyeler uygulamasında, öz kaynakla makineyi satın alması halinde  katlanılan maliyetin bu günkü değeri 1.449.072 DM olacaktır.

İşletme öz kaynakla satın aldığı makine ve teçhizat için,  normal amortisman yöntemine göre amortisman ayırarak,  yeniden değerleme yaparsa, sağlanan vergi tasarrufları nedeniyle katlanılan maliyetin bu günkü değeri ise, 1.330.760 DM’dir.  Tablodan da görüldüğü gibi makine ve teçhizatın öz kaynak ile finansmanında en düşük maliyetli NBD  normal amortisman uygulaması ile birlikte yeniden değerleme yapılması alternatifidir. Bu da seçilen amortisman yönteminin ve yeniden değerleme yapılmasının  duran varlığın satın alınmasında katlanılan maliyet üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğunu gösterir. Duran varlığın kiralama yoluyla edinilmesi halinde  katlanılan maliyetin NBD’i   aşağıdaki gibidir.

Tablo 5. Makinelerin Kiralama Yoluyla Edinilmesi halinde nakit akışı ve NBD’i.

Yılar

 

Kirala

ma Bedeli

Sigorta

Ve nakliye

Öd KDV

(0.01)

Vergi Öncesi

Nakit Çıkışı

Vergiden Düşülen

Gider

Vergi

Kazancı

(0.48)

Vergi Sonrası

Nakit Çıkışı

Tablo Değeri

%4,5

NBD

01/ 01/ 98

514.741

69.597

5.147,41

589.485,41

584.338

280.482,24

309.003,17

1,000

309 003,2

01/08/98

284.248

-

2.842,48

287.090,48

284.248

136.439,04

150.651,44

0,735

1  10728,8

01/ 09/ 98

144.248

-

1.442,48

145.690,48

144.248

69.239,04

76.451,44

0,703

53745,36

01/10/98

140.000

-

1.400

141.400

140.000

67.200

74.200

0,673

49936,6

02/11/98

140.000

-

1.400

141.400

140.000

67.200

74.200

0,644

47784,8

01/12/98

140.000

-

1.400

141.400

140.000

67.200

74.200

0,616

45707,2

31/12/98

140.000

-

1.400

141.400

140.000

67.200

74.200

0,590

43778

01/02/99

35.904

-

359,04

36.263,04

35.904

17.233,92

19.029,12

0,564

10732,42

01/03/99

35.904

-

359,04

36.263,04

35.904

17.233,92

19.029,12

0,540

10275,72

01/04/99

35.904

-

359,04

36.263,04

35.904

17.233,92

19.029,12

0,517

9838,055

01/05/99

35.904

-

359,04

36.263,04

35.904

17.233,92

19.029,12

0,494

9400,385

01/06/99

35.904

-

359,04

36.263,04

35.904

17.233,92

19.029,12

0,473

9000,774

01/07/99

35.904

-

359,04

36.263,04

35.904

17.233,92

19.029,12

0,453

8620,191

01/08/99

35.904

-

359,04

36.263,04

35.904

17.233,92

19.029,12

0,433

8239,609

01/01/00

200

-

2

202

200

96

106

0,348

36,888

31/07/01

200

-

2

202

200

96

106

0,256

27,136

31/08/02

200

-

2

202

200

96

106

0,144

15,264

Satın alma

200

-

2

202

-

-

202

0,144

29,088

TOPLAM

 

 

 

 

 

 

 

NBD

726 899,5

            İşletme kiralama alternatifini seçmesi halinde toplam 1.772.918 DM kira ödemesi yapacaktır. Ancak kiralama alternatifinin  tercih edilmesi halinde %15 yerine %1 KDV ödeyerek ve  ödenen   kira bedellerini, nakliye ve sigorta bedellerini  gider olarak vergiden düşerek sağlayacağı vergi tasarruflarının etkisiyle bu alternatifin seçilmesi halinde  katlanılan maliyetin NBD’i, 726.899 DM olacaktır..

            Yeniden  değerleme ve amortisman ayrılması aktifte kayıtlı olan duran varlıklara yapıldığından,  finansal kiralama halinde işletme yeniden değerleme  ve amortisman uygulamalarından faydalanamayacağı için, yeniden değerleme yapılması  halinde kiralama  maliyetinin net bugünkü değeri  değişmeyecektir.

            Duran varlığın  banka kredisi ile finanse edilmesi  halinde, normal amortisman yöntemine göre (NA),  azalan bakiyeler yöntemine göre (ABY), ve yeniden değerleme (YD) uygulaması ile birlikte normal amortisman yöntemine göre amortisman ayrılması halinde katlanılan maliyetin NBD’si aşağıdaki gibi olacaktır.

 


                        Tablo 6. Makine  ve teçhizatın  bankadan kredi çekilerek  satın alınması  halinde  nakit akışı ve NBD’i.

Yıllar

aNA PARA

faiz

Sigor.

ve

nak

Öd Kdv

(0.15)

Amortisman

(0.20)

Vergi Sonrası

Nakit Çıkışı

Tablo DEG

% 4,5

NBD

N.A.

A.B.Y

Y.D

N.A.

A.B.Y

Y.D

N.A.

A.B.Y

Y.D

01 07 98

-

-

69 597

255 000

-

-

-

291 190

291 190

291 190

1

291 190

291 190

291 190

31 12 98

340.000

238 000

-

-

340.000

680.000

340.000

300.560

137 360

300.560

0,768

230.830

105 492

230.830

31 12 99

340.000

190.400

-

-

340.000

408 000

517 140

275 808

243 168

190.781

0,453

124 941

110.115

86 423

31 12 2000

340.000

142 800

-

-

340.000

244 800

786 570

251 056

296 752

36 703

0,267

67 031

79 232

9 799

31 12 2001

340.000

95 200

-

-

340.000

146 880

1 196 373

226 304

319 002

(184 755)

0,157

35 529

50.083

(29 006)

31 12 2002

340.000

47 600

-

-

340.000

220.320

1 819 683

201 552

258 999

(508 655)

0,093

18 744

24 086

(47 308)

TOPLAM

 

 

-

-

 

 

 

 

 

 

 

768 266

660.238

541 928

                              

 

 

 

                                  

 

 


            Firma,  bankadan % 14 faizli,  ana  para 5 yılda 5 eşit taksitte, faiz her yılın sonunda ödenmek üzere kredi çekerek, duran varlığı satın alırsa, bankaya ödediği kredi faizini, sigorta ve  nakliye giderlerini  vergiden düşerek ve amortisman ayırarak vergi tasarrufu sağlayabilir. İşletme  normal amortisman yöntemine göre amortisman ayırarak, bankadan %14 faizle kredi çekerek bu makineyi satın alması halinde sağlanan vergi tasarruflarının etkisiyle,   katlanılan maliyetin NBD’i 541.928 DM olacaktır. Bu alternatifte ABY uygulaması halinde  katlanılan maliyetin NBD’i 660.238  DM’dir. Banka kredisi ile finansmanın sağlanması halinde yeniden değerleme yapılarak, normal amortisman yöntemine göre amortisman uygulanırsa,

Banka kredisi ile satın alma halinde katlanılan  maliyetin NBD’i  541 928 DM’ dir.  Duran varlığın öz kaynakla satın alınmasında olduğu gibi yabancı kaynakla (banka kredisi)   satın alınması   alternatifinde de  en düşük maliyetli  seçenek, normal amortisman uygulaması ile birlikte yeniden değerleme yapılmasıdır.

5.     DEĞERLENDİRME ve SONUÇ

Gebze de kamyon imalatı  ve ticareti ile uğraşan Chrysler Sanayi AŞ’de duran varlık edinimi ile ilgili yapılan vaka analizinde öz kaynak ya da  yabancı kaynak ile satın alma  ve finansal kiralama yoluyla edinme alternatiflerinin maliyetleri, amortisman ayırma yöntemlerindeki farklılık ve  yeniden değerleme yapılıp yapılmamasına göre incelenmiştir.   Satın alma ve kiralama, amortisman ayırma yöntemleri ve yeniden değerlendirme gibi uygulamalar dikkate alınarak öz kaynak ve yabancı kaynak finansmanı şeklinde ayrı ayrı  değerlendirilmiştir.  Analiz  sonucu elde edilen bulgular tablo 7’de özetlenmiştir.

Tablo 7. Alternatiflerin Değerlendirilmesi İçin Özet

Alternatifler

N.a.y. göre

amortisman

uygulaması

A.B.K. Yön. Göre

amortisman

uygulaması

N.A  ile birlikte

Y.D. yapılması

Öz Kaynak ile Satın

Alma Halinde NBD

 

1.557.099

 

1.449.072

 

1,330.760

Kiralama Halinde  NBD

726.899

726.899

726.899

Banka Kredisi ile Satın

Alma Halinde NBD

 

768.266

 

660.238

 

541.928

Vaka analizinden elde edilen bulgulara göre, amortisman yönteminin ve yeniden değerlemenin öz kaynakla  satın alma ve yabancı kaynakla satın alma kararlarını önemli derecede etkilediği, finansal kiralama kararı üzerinde ise, bir etkisi olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Amortisman yönteminde, normal amortismanın  kullanılması durumunda, en kârlı alternatif finansal kiralamadır. Azalan bakiyeler yönteminin kullanılması durumunda, en  kârlı yöntemin  banka kredisi alarak satın almak olduğu ve  normal amortisman yöntemine göre amortisman ayırıp, yeniden değerlemenin yapılması halinde kârlılığın, finansal kiralamadan banka kredisi ile satın almaya  doğru kaydığı görülmüştür. Bu bulgulara  rağmen, ülkemiz gibi enflasyonun yüksek ve gelecekteki belirsizliğin fazla olduğu ülkelerde, sabit faizli banka kredisi bulunamaması  ve işletmelerin uygun borç/öz kaynak oranını korumaları gereği gibi sebeplerden dolayı banka kredisi ile finansman her zaman mümkün olamamaktadır. Bu gibi durumlarda finansal kiralama alternatifinin taşıdığı riskin belirli olması ve sayısallaştırılamayan diğer faktörler bu finanslama türünün seçimini avantajlı hale getirebileceği söylenebilir.

KAYNAKLAR

MUKHERJEE., K. T., A Survey of Corporate Leasing Analysis, Financial Management, Autumn.1991.

SCHALLHEİM, J., Lease or Buy, Harward Business School Press, 1998.



* Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü, İşletme Fakültesi Öğretim Üyesi, Telekominikasyon Kurumu Danışmanı.

** GYTE İşletme Fakültesi Arş. Gör.

** GYTE İşletme Fakültesi Arş. Gör.