SAYIŞTAYCA VERİMLİLİK DENETİMİ YAPILMASI GEREKLİLİKLERİ

Yıl: 1 Sayı: 6
Haziran 1998

< önceki

 
 
Atilla İNAN
 
SAYIŞTAYCA VERİMLİLİK DENETİMİ YAPILMASI GEREKLİLİKLERİ 
            Denetim uygulamanın amaçlara uygunluğunu sağlama işlemidir. Bir başka deyişle Mali Yönetimleri Yasalara uygunluk etkenlik, fırsatları değerlendirme ve iktisadilik ilkelerinin ihlal edilmesi halinde bu duruma dikkati çeken devlet yapısı içerisinde bir sistemdir. Denetim zamanında yapılması halinde suçlu olanların sorumluluklarının saptanması, zararın giderilmesi, buna benzer hataların yenilenmesi sağlanabilecektir. (1) Geniş anlamda bir yönetsel işlem türüdür (2). Ancak yasama denetim, yargısal denetim söylenişlerinde olduğu gibi denetim kelimesinin başına konulan bazı eklerle özel denetim biçimleri ifade edilebilir. Yasama denetimi ve yargısal denetim gibi özel denetim biçimleri  devlet erklerinin birbirini denetleme görev ve sorumluluklarını anlatır. Eğer denetim böyle bir anlam verilmemişse bir yönetsel iş olarak kabul edilir. 

            Denetim amaçlarındaki değişiklik, denetimin alanında ve içeriğinde değişmelere neden olmuştur. Başlangıçta Devletin ve idare eden veya edilen bütün insanların hukuka uygun davranmaları başlıca endişe kaynağı olduğu için hukuka uygunluk  denetimi ön plana geçmiştir. Hukuka uygunluk denetimi: Devlet işlerini kurallara uygun olup olmadığını denetlenmesidir.(3) 

            Daha sonra 20. Yüzyılda devletin görev ve sorumlulukları artıp; sosyal, ekonomik ve demokratik Devlet anlayışının gelişmesi, denetim esas alınan amacın alanının ve içeriliğinin değişmesine neden olmuştur. Böylece hukuk kuralları yanında, kalkınma planlarına uygunluk, program sonuçlarının değerlendirilmesi, kaynakların verimli, etkin, tutumlu ve yerinde kullanıp kullanılmamaları gibi konular denetim alanına girmiştir. Bu amacı gerçekleştirmek amacıyla “Etkinlik” denetim veya yaklaşık bir ifadeyle verimlilik etkililik tutumluluk denetimi söz konusu olmaya başlamıştır. 

            Aslında adı ister etkinlik. İster etkenlik, ister verimlilik denetimi olsun bu tür denetim hukuken cevaz verildiği için devlet yönetiminde yer alabilmiştir. Hatta etkenlik denetiminin usul esas ve sonuçları hukuk kurallarıyla düzenlendiği için hukuka uygunluk denetim alanının genişlediğini söylemekte mümkündür. Ancak klasik hukuka uygunluk denetimiyle Çağdaş ülkelerdeki denetimin bu yeni biçimini ayırmak açısından yeni kavramlar ve yeni tanımlar yapmak zorunlu olmuştur. Kaldı ki, etkenlik denetiminin hukuk kuralı biçimini almayarak, uygulandığı dönemlerin de oluşu böyle bir ayırımı haklı biçimini almayarak, uyguladığı dönemlerin de oluşu böyle bir ayırımı haklı göstermektedir. 

            Etkinlik denetimini gelişme nedenleri demokratik gelişimle paralellik gösterir. 

            Bilinçli geniş halk kitleleri, ilkin devlet işleyişini daha yakından öğrenmek istemekte, hukuka uygunluktan öte kamu kaynaklarının yerinde zamanında tutumlu etkin kullanılıp kullanılmaması öğrenmek, yanlışları, koşulları düzeltmek ve varsa sorumluların sorumluluklarının saptanmasını aramaktadırlar. 

            Çağdaş Yönetim ve akılcı düşünen toplumlar hukukun, dar yorumlandığında rutinleştiğinde bir biçim olarak kaldığını, özünden uzaklaştığını “minareyi çalan kılıfını hazırlar” özdeyişinde olduğu gibi minare kılıfı halini alabileceğini gördüklerinden yeni çözümler aramışlar, kamu kaynaklarının kullanılmasıyla ilgili olarak etkenlik denetimi tekniklerini geliştirmişlerdir. Demokrasinin tabandan gelen bu etkisi yanında, halkın desteğini devam ettirmek isteyen siyasal iktidarlar da en akılcı yolun başarılı olmak ve topluma daha iyi hizmet götürmek yolundan geçtiğini hissetmekte, etkenlik denetimi yönetmelerinden yararlanarak kısıtlı kaynaklarla en iyi hizmet götürebilmek olanaklarını aramaktadır. 

            Klasik hukuka uygunluk denetim biçimi sorumluluktan korkma ve çekinme eğiliminde olan kamu görevlilerini biraz pasifleştirmektedir. Doğal olarak çalışmayan veya az çalışan kamu görevlileri, klasik hukuka uygunluk denetiminde, kamu yararı için daha az menfaat çekişmesi içine girdikleri, daha az riziko ile karşılaştıkları için olduğunun tersine daha başarılı gözükmektedirler. Girişimci, atılımcı, aktif ve gayretli yöneticiler yaptıkları pek çok yararlı hizmet yanında bazı küçük hatalarda bulunmakta sadece hataları arayan klasik denetim bu hataları affetmeyerek çalışanların çalışma şevkini kırmaktadır. Diğer yandan klasik hukuka uygunluk denetimi sadece yapılanları konu aldığı için yapılması gerektiği halde yapılmayan kamu hizmetleri için sorumluluklar getirmemektedir.(4) 

            Etkinlik denetimi sonuçları, bağımsız ve tarafsız bir kuruluşça genel raporlarla halka veya parlamentoya sunulduğunda ülke düzeyinde gerçek bir “Halkla İlişkiler “ uygulanması olanağını sağlar. Gerçek ve bilimsel bir halkla ilişkiler uygulamasının yararlarını getirir. Böylelikle hizmetin iyi işlemesi sağlanır, halka hizmetleri daha etkin ve verimli götürmeyi olanaklı kılar, halkın fikirsel katkısı yanında kararların uygulanmasında desteği de elde edilmiş olur. (5) 

            Bütün bu nedenlerle etkinlik denetimi uygulamasının ülke çapında yapılarak çağdaş ülkelerde olduğu gibi kamuoyuna duyurulması daha iyi bir kamu yönetiminin zorunlu koşulu olduğu kadar demokrasinin gelişme ve gerçekleşme koşulu olarak ta görülmektedir. 

            Türk Sayıştay’ı, hem yöneticileri daha aktif hale getirmek, daha sağlıklı bir değerlendirme yapmak, gerçekten başarıları, başarısızlıkları, hataları ve suçları saptamak açısından verimlilik denetimi yapmak zorundadır. Etkenlik veya Verimlilik denetimi yapmak bir konuda köklü değişiklikleri ve uzun vadeli çalışmaları gerektirmektedir. Türk Hukuk düzeni bir başka yazımızda değineceğimiz yeniliklerle etkenlik ve verimlilik denetimi yapılmasına izin vermiştir. Bu tür çağdaş denetimi Sayıştay’ın yapması Türkiye’de en geniş kapsamlı denetim kurumu olması ve parlamentoya bilgi vermesi görevi nedeniyle Kamu Yönetimimiz ve demokrasimize çok büyük katkılar sağlayacaktır. (7). Aynı zamanda Koşulların düzeltilmesi ve geliştirilmesini sağlayacağından İdari reform çalışmalarına süreklilik kazandıracaktır. 

            KAYNAKLAR. 

            (1) Villima H. Nevman, (Çev.Kenan Sürgit), Ankara 1979,  
            (2) A. M. Hackett, çağdaş dünyada Kamu maliyesinde yeni denetleme eğilimleri (Çev. Beşir Hamitoğulları) Maliye Enst. Konferansları İstanbul, l967 s.4. 
            (4)  Atilla İnan, “Etkenlik Denetiminin Sayıştay’da Gerçekleştirme koşulları” Amme İdaresi Dergisi, Cilt: 17 Sayı 4, Ankara 1984 s.94 
            (5) Nuri Tortop, Halkla İlişkilerde Kamu Kuruluşları ve Basının sorumluluğu “ Amme İdaresi Dergisi “; Cilt:19 Sayı 1 Mart 1986, S.37 
            (6) M. Nihat Gündüz, Kalkınma için sistemci denetim, Ankara, 1974, S.11 
            (7) M. Nihat Gündüz, Kalkınma için Sistemci Denetim, Ankara 1974 S.11 

                                                                                                            Atilla İNAN  
                                                                                                    Sayıştay Uzman Denetçisi  
                                                                                                                YMM