LOZAN ANDLAŞMASI
 
 
IV İKAMET VE SALAHİYETİ ADLİYE HAKKINDA MUKAVELENAME 
            24 Temmuz 1923 tarihinde imza edilmiştir. 
 
            Bir taraftan, 

            Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven Devleti, 

            Diğer taraftan, 

            Türkiye, 

            Türkiye'de diğer Düveli Akıde tebaasının ve işbu Devletler arazisinde türkiye tebaasının şeraiti ikametlerini ve salahiyeti adliyeye ait bazı mesaili asri hukuku düvele tevfikan tanzim eylemek arzusunda bulunduklarından, 

            Bu hususta bir mukavele akdine karar vermişler ve murahhasları olmak üzere : 

            Haşmetlü Büyük Britanya ve İrlanda Kıraliyeti Müttehidesi ve Maverayı Ebhar Britanya arazisi Kıralı ve Hindistan İmparatoru Hazretleri : 

            İstanbul'da Fevkalede Komiser asaletlü Sir Horace George Montagu Rumbold, Baronet, G. C .M. G.; 

                        Fransa Cumhuriyeti Reisi : 
            Fransa Sefiri Kebiri, Cumhuriyetin Şarkta Fevkalede Komiseri, Lejyon donör nişanı millisinin Grandofisye rütbesini haiz Ferik General Mösyö Morice Pelle. 

                        Haşmetlü İtalya Kıralı Hazretleri : 
            Ayandan, İtalya Sefiri Kebiri, İstanbul'da Fevkalede Komiser, Senmoris ve Lazar ve Kuron Ditali nişanlarının Grankruva rütbesini haiz asaletlü Marki Camille Garroni; 

            Atina Fevkalede Murahhas ve Orta Elçisi, Senmoris ve Lazar nişanının Komandör ve Kuron Ditali nişanının Grandofisiye rütbesini haiz Mösyö Jules Cesar Montagna; 

                        Haşmetlü Japonya İmparatoru Hazretleri : 
            Soley Lövan nişanının birinci rütbesini haiz, Roma Fevkalede Sefiri Kebir ve Murahhası Mösyö Kentaro Otchiai, Jusammi; 

                        Haşmetlü Yunanlılar Kıralı Hazretleri : 
            Esbak Heyeti Nuzzar Reisi Sovör nişanının Grankruvasını haiz Mösyö Eleftherios K. Veniselos; 

            Londra Orta Elçisi, Sovör nişanının Komandör rütbesini haiz Mösyö Demetre Caclamanos; 

                        Haşmetlü Romanya Kıralı Hazretleri : 
            Orta Elçi Mösyö Constantin İ. Diamandy; 

            Orta Elçi Mösyö Constantin Contzesco; 

                        Haşmetlü Sırplar-Hırvatlar-Slovenler Kıralı Hazretleri : 
            Bern'de Fevkalede Murahhas ve Orta Elçi Doktor Mösyö Miloutine Yovanovitch, 

                        Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti : 
            Umuru Hariciye Vekili, Edirne Mebusu İsmet Paşa; 

            Umuru Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekili, Sinop Mebusu Doktor Rıza Nur Bey; 
 
            Sabık Vekil, Trabzon Mebusu Hasan Bey; 

            Hazaratını tayin etmişlerdir.Müşarileyhim usulüne muvafık ve muteber görülen salahiyetnamelerini ibrazdan sonra ahkamı atiyeyi kararlaştırılmıştır. 

FASIL I
 ŞERAİTİ İKAMET

            Madde 1- İşbu fasılda münderiç ahkamdan her birinin Türkiye'de diğer düveli akıde tebaa ve şirketlerine tatbikı, düveli mezkure arazisinde Türk tebaa ve şirketler hakkında tam bir muamelei mütekabile tatbikı şartı sarihine muallaktır. 

            Düveli mezkureden biri gerek kanunları iktizasınca ve gerek diğer bir suretle mebhusünanh ahkamdan her hangi birisi için muamelei mütekabile ifasından imtina edecek olursa onun tebaa ve şirketleri, Türkiye'de zikrolunan aynı hükümden istifade edemeyecektir. 

            İşbu maddenin tatbikında, Düveli Akıdenin dominyonları, müstemlekatı ile himaye veya hükümleri altındaki memleketlerden ayrı ayrı memaliki akıde ad ve itibar edilecektir. 

 KISIM I
 DUHUL ve İKAMET

            Madde 2- Türkiye toprağında, diğer Düveli Akıde tebaası şahısları ve malları itibariyle umumi hukuku beyneddüvele tevfikan mazharı kabul olacak ve haklarında o suretle muamele edilecektir.Tebaai mezkure Türkiye'de şahısları, malları, hukuk ve menfaatleri hususunda kavanin ve memurunu mahalliyenin himayei tamme ve müstemirresine nail olacaklardır.Hariçten muhacerete mütaallik ahkama halel gelmemek üzere ve tebaai mezkure, memlekette mer'i kavanin ve nizamata tevfikı hareket şartıyla, Türkiye'ye duhul ve orada ikamet hususunda serbestii tamma malik olacaklar ve binaenaleyh Türkiye'ye gidip gelebilecek ve orada mekseyliyebileceklerdir. 

            Madde 3- Türkiye'de, diğer Düveli Akıde tebaasının kavanin ve nizamatı mahalliyeye tevfikan her türlü emvali menkule ve gayrimenkuleyi ihraza, tasarrufa ve devre ve ferağa hakları olacaktır; tebaai mezkure bilhassa beyi ve mübadele ve hibe, vasiyet ile veyahut diğer her suretle emvali mebhuseyi tasarruf edebilecekleri gibi bermucibi kanun veraset tarikiyle veya hibe veyahut vasiyet suretiyle emvali mezkureye malik olabileceklerdir. 

            Madde 4- Türkiye'de, diğer Düveli Akıde tebaasının ve bilmukabele düveli mezkure arazisinde Türk tebaasının ticret, meslek veya sanatın envaı muhtelifesine kabulleri için işbu mukavelenamenin tarihi meriyetinden itibaren on iki ay zarfında Türkiye ile düveli mezkure arasında mukavelatı hususiye aktedilecektir. 

            Şurası mukarrerdir ki mebhusünanh mukavelenamelerin akdine kadar 1 Kanunusani 1923 tarihindeki statüko muhafaza edilecek ve zikrolunan on iki ay müddetin inkızasına kadar mukavelename akdolunamadığı takdirde, efradın 1 Kanunusani 1923 tarihindeki hukuku müktesebesine riayet kaydıyla Düveli Akıdeden her biri betekrar serbestii hareketini iktisap eyliyecektir. 

            Madde 5- Diğer Düveli Akıdeden her hangi birinin memalikinde usulüne tevfikan teşekkül etmiş olan ticari, sınai veya mali şirketler nakliye ve sigorta şirketleri dahil olduğu halde-Türkiye'de tanınacaktır. 

            Şirekatı mezkure teşekkülerine, ehliyetlerine ve dava ikamesi ve defi hakkına mütaallik bilcümle hususatta kanunu millilerine tevfikan muamele göreceklerdir. 

            Mezkur şirketler, Türkiye memalikinde tessüs edebilecekler ve teşekkül eylemiş oldukları memleket tebaası tarafından icra edilebilen ve mezkur memalikte milli şirketlere memnu olmayan her türlü ticaret ve san'atları icra eyleyebileceklerdir.Mebhusünanh şirketler, intizamı ammeye mütaallik ahkama riayet kaydıyla, zikrolunan memalikte serbestçe muamelelerini ifa edebilecekler ve bu hususta her mümasil milli şirketin hukukundan aynen istifade eyliyeceklerdir. 

            Şirekatı mezkure, kavanin ve nizamatı memlekete tevfıkı hareket eyliyerek, her türlü emvali menkuleyi ihraz, tasarruf ve devir ve füruht hakkına malik olacaklardır, şirketin ifayı muamele edebilmesi için lazım olan emvali gayrimenkule hakkında dahi aynı hüküm cari olacak ise de, bu ahvalde, emvali gayrimenkule ihrazı keyfiyeti şirketin hedefi mahsusu teşekkülü olmamak mukarrerdir. 

            Madde 6- Türkiye'de, diğer Düveli Akıde tebaası hizmeti askeriyeye mütaallik kavanine tabi olmayacaklardır.Bunlar hizmeti askeriye yerine kaim olan her nevi hizmet ve mecburiyet veya tekliften muaf olacaklardır. 

            Menfaati ammeye müstenit olduğu kanunen mütehakkak bir sebep bulunmadıkça ve kendilerine evvelce muhik tazminat verilmedikçe tebaai mezkurenin emvali istimlak olunamayacak veya, velev muvakkaten olsun, bunlar mallarındaki hakkı intifalarından mahrum edilemeyecektir.Evvelce ilan edilmedikçe hiçbir istimlak muamelesi icra olunamayacaktır. 

            Madde 7- Türkiye gerek bir hükmü kanuni üzerine, gerek zabıtai ahlakiye ve sıhhıye veya tese'ül hakkındaki kavanin veya nizamata imtisalen ve gerek devletin emniyeti dahiliye veya hariciyesine mütaallik esbaptan dolayı, diğer akıd devletler tebaasını, ferden tatbik olunacak tedabir suretinde tart ve teb'it hakkını muhafaza eder, Düveli Akıdei mezkure gerek bunları, gerek ailelerini her vakit kabul etmeği taahhüt eylerler. 

            Tart ve teb'it muamelesi hıfzıssıhha ve insaniyete muvafık şerait tahtında icra olunacaktır. 

 KISIM II
TEKALİFE AİT AHKAM

            Madde 8- Türkiye arazisi üzerinde meksetmek ve yerleşmek ve kezalik Türkiye'de Diğer Düveli Akıde tebaasına 4'üncü maddede beyan edilen şeraite tevfikan müsaade edilen her nevi ticaret, meslek, sanat ve istismarat icra eylemek veya her ne suretle olursa olsun faaliyette bulunmak için, Düveli Akıdei mezkure tebaası her ne mahiyette ve her ne nam ile olursa olsun Türkiye tebaasının tabi olduğu vergi, rüsum veya tekaliften başka veya daha ağır bir güna vergi, rüsum veya tekalife tabi tutulmayacaklardır. 

            Hariçte yerleşmiş olan Türkiye arazisinden mürurları esnasında her hangi suretle faaliyette bulunacak düveli mezkure tebaası aynı ehemmiyet ve mahiyette faaliyette bulunan Türk tebaasıyla Türkiye'de yerleşmiş sair ecnebilerin memlektte vergiler hakkında cari ahkam mucibince tabi oldukları vergi, resim ve mükellefiyetten, her ne mahiyette ve her ne nam ile olursa olsun, başka veya daha ağır bir güna vergi, resim veya tekalife tabi tutulmayacaklardır. 

            Salifülbeyan devletler tebaasının Türkiye arazisindeki emval, hukuk ve menafi gerek ihraz, tasarruf ve intifa ve gerek ferağ, intikal veya tevarüs hususlarında Türk tebaasının emval, hukuk ve menafiine bu hususlarda tahmil olunan bilcümle mükellefiyetlerden ve bilvasıta veya bilavasta resim veya vergiden başka veya daha ağır mükellefiyet, resim veya vergiye tabi tutulmayacaklardır. 

            Madde 9- Nakliyat veya sigorta şirketleri de dahil olmak üzere, diğer düveli akıdeden birinin kavanini mucibince teşekkül etmiş olup işbu mukavelenamenin beşinci maddesi ahkamına tevfikanTürkiye'de teessüs veya orada icrayı muamele eden ticari, sınai veya mali şirketler, Türkiye kavanini mucibince teşekkül etmiş aynı mahiyeti haiz şirketlerin tabi tutulmadıkları hiçbir vergiye, resme veya harca her ne mahiyette ve her ne nam ile olursa olsun, tabi tutulamaycaklardır. 

            Aynı ahkam mezkur memleketlerin firma veya şirketlerinin işbu mukavelenamenin beşinci maddesi ahkamına tevfikan Türkiye'de müesses bulunan veya orada icrayı faaliyet eden filyal, şube, acenta veya sair mümessilliklerine dahi tatbik olunacaktır.Şurası mukarrerdir ki işbu firma veya şirketlerin müdiriyeti Türkiye haricinde bulunduğu takdirde zikrolunan filyal, şube, acenta ve mümessillikleri ancak Türkiye'de hakikaten mevzu sermayeleri üzerinden, veyahut vergiye tabi olavak sermaye tahkik edilemediği takdirde, mezkur sermayeyi tayine medar olabilecek hakiki temettü ve iratları üzerinden vergi veya sair tekalife tabi olabileceklerdir. 

            Madde 10- Eğer Türkiye Hükümeti her ne nam veya mahiyette olursa olsun vergi muafiyetleri ihdas edecek olursa işbu muafiyetler Türkiye tebaasına ve Türkiye kavanini mucibince müteşekkil şirketlere olduğu gibi Türkiye'de müesses Düveli Akıde tebaa ve şirketlerine de bahşolunacaktır. 

            İşbu hüküm devletçe vücude getirilen müessesata veya bir hizmeti umumiye imtiyazını haiz olanlara bahşedilen vergi muafiyetlerinden istifadeyi talep için mabihülihticac olamaz. 

            Madde 11- Sekizinci maddeden onuncu maddeye kadar mevzuubahis olan hususatın kaffesinde Türkiye'de diğer düveli akıde tebaasına vilayatça veya mahalli idarelerce tarholunabilecek tekalif, rüsum ve harçlar Türkiye tebaasının tabi tutulacağından başka veya daha ağır olmayacaktır. 

            Madde 12-  Türkiye'de teesüs eyleyen veya icrayı faaliyet eden  diğer Düveli Akıde tebaasına veya bunların Türkiye toprakları üzerindeki emval, hukuk ve menafiine ve düveli mezkureden birinin kanunu mucibince teşekkül etmiş olup Türkiye'de teessüs veya icrayı faaliyet eden şirketlere, filyallere ve şubelere veya acentalara, hatta hali harbde bile, bir güna istikrazı mecburi tahmil olunmayacak ve servetlerinden ifrazen sair mehuzatı istisnaiyede bulunulmayacaktır. 

            Madde 13- Kapitülasyonların lağvına binaen Türkiye, düveli ecnebiye tebaasına, kendi tebaasına bahşettiği muameleden daha müsaadekar bir muamele bahşetmeyecek ve işbu fasılda tasrih olunan mevat hakkında kendi tebaasına ve diğer düveli akıde tebaasına müsavi muamele esasını tatbik edecektir. 

FASIL 2
SALAHİYETİ ADLİYE

            Madde 14- Türkiye'de diğer düveli akıde tebaasına ve bilmukabele düveli mezkure arazisinde Türk tebaası, 18'inci madde ahkamı mahfuz kalmak şartıyla, her hususta tebaai mahalliyenin tabi oldukları aynı şerait dairesinde mehakime serbestçe müracaatla dava ikame ve defedebileceklerdir. 

            Madde 15- 16'ıncı madde hükmü mahfuz kalmak şartıyla, Türkiye ve diğer düveli akıde arasındaki münasebatta, salahiyeti adliye mesaili hukuku beyneddüvel esasatına tevfikan hallolunacaktır. 

            Madde 16- Türkiye ile diğer düveli akıde arasında mukarrerdir ki ahkamı şahsiye mevaddında yani nikah, iştiraki emvali zevceyn, talak, tefrikı ebdan, cihaz, übüvvet,,, bünüvvet, tebenni ehliyeti şahsiye, rüşt, vesayet kayyımlık, hacir mesailinde ve emvali menkuleye dair mevadda vasiyet veya tevarüs veyahut taksim ve tasfiyei tereke mesailinde ve alelıtlık hukuku aile mesailinde düveli mezkurenin Türkiye'de mütemekkin olan veya orada bulunan tebaasına karşı ancak ahkamı şahsiyesi mevzuubahis olan tarafın tabi olduğu memlekette münakıt mehakimi milliye veya diğer makamatı milliye haizi salahiyet olacaktır. 

            İşbu hüküm, hukuku beyneddüvele veya akdolunabilecek mukavelatı hususiyeye nazaran konsolosların nüfus vukuatına mütaallik mevadda haiz oldukları vezaifi mahsusayı haleldar etmediği gibi tarafeynin menakimi milliye veya diğer makamatı milliyelerinin dairei salahiyetlerine dahil olduğu berveçhi bala tasdik kılınan mesaile ait delail ve beyyinatı Türkiye mehakiminin talep ve kabul hususundaki haklarına da halel vermez. 

            Birinci fıkra hükmünde müstesna olarak, şayet davada alakadar olanların kaffesi Türkiye mehakiminin kazasına tahriren razı olurlarsa, mehakimi mezkure, tarafeynin kanunu millisi mucibince karar vermek üzere, birnci fıkrada münderiç mesail hakkında dahi haizi salahiyet olabileceklerdir. 

            Madde 17- Türkiye'deki ecnebilerin şahısları ve malları için hakkında Türkiye mehakimi nezdinde hukuku düvele ve diğer memleketlerde sureti umumiyede tatbik edilen esas ve usullere muvafık bir himaye altına alınacakları hususunda müemmen bulundurulacağını Türkiye Hükümeti beyan eyler. 

            Madde 18- Türkiye ile diğer düveli akıde beynindeki münasebatta, masarifi muhakemeyi müemmin kefalet akçesine, ilamatın icrasına, evrakı adliye ve gayrı adliyenin tebliğine, istinabeye, masarifi muhakemeye ait mahkumiyetlere, meccani müzahareti adliyeye ve deniy için hapse mütaallik bilcümle mesail, alakadar devletler arasında akdolunacak mukavelatı mahsusa ile hallolunacaktır. 

 FASIL 3
AHKAMI NİHAİYE

            Madde 19- Düveli akıde kendi hakimiyet ve idarelerine tabi olan bir hükümeti muhtareye malik dominyonlarının, müstemlekelerinin, memaliki mahmiyelerinin veya Maverayı Ebhar'daki memleket veya arazilerinin kaffesinde veya bazılarında işbu mukavelenamenin ahkamının tatbik olunmayacağını, mukavelenameimezkurun mevkii meriyete duhulü anında, beyan etmek hakkını muhafaza ederler; bu takdirde Türkiye zikrolunan dominyolara, müstemlekata, memaliki mahmiyeye, memleketlere ve araziye karşı işbu mukaveleden mümbais taahhühdattan beri olacaktır. 

            Şu kadar ki düveli mezkure işbu mukavele mucibince yapacakları beyanat ilk mukaveleden ihraç edebilecekleri hükümeti muhtareden müstefit dominyon, müstemleke, memleketi mahmiye, memleket veya araziden her hangi biri namına mukaveleye muahharan iştirak edebileceklerdir. 

            Madde 20- İşbu mukavelename tarihi meriyetinden itibaren yedi sene müddet için akdedilmiştir. 

            Mukavelenamenin müddeti mezkure inkızasından laakal bir sene mukaddem Tarafeyni Aliyeyni Akıdeynden herhangi biri tarafından feshi beyan edilmediği takdirde ahkamı feshi tebliğ edilinceye kadar mer'i kalacak ve fesih, ancak tebliğinden itibaren bir sene müddetin inkızasından sonra haizi tesir olabilecektir.Mukavelenamenin feshi Türkiye'den gayrı akıd devletlerden her hangi biri tarafından beyan olunursa, işbu fesih, ancak mezkur devletle Türkiye arasında haizi tesir olacaktır. 

            Türkiye, mukavelenameyi gerek bilcümle devletlere karşı ve gerek bu devletlerden yalnız birine karşı fesih salahiyetini haiz olacak ve şıkkı ahirde mukavelename, diğer devletlere karşı mevkii meriyette kalacaktır. 

            Madde 21- İşbu mukavelename tasdik edilecektir. 

            Tasdiknameler sürati mümküne ile Paris'te tevdi  olunacaktır. 

            İşbu mukavelename bugünkü tarihli Sulh Muahedesi ile aynı şerait tahtında mevkii meriyete girecektir. 

            Tasdikanlilmakal, balada zikrolunan murahhaslar işbu mukavelenameyi imzalamışlardır. 

            Lozan'da 24 Temmuz 1923 tarihinde yalnız bir nüsha olarak tanzim edilmiş olup bu nüsha Fransa Cumhuriyesi hazinei evrakına tevdi olunacak ve Hükümeti mezkure vaziüimza devletlerin her birine onun birer musaddak nüshasını ita eyliyeceklerdir. 
 
Horace Rumbold  M. İsmet 
Pelle   Dr. Rıza Nur. 
Garroni  Hasan 
G. C. Montagna 
K. Otchiai 
E. K. Veniselos 
D. Caclamanos 
Constantin Diamandy 
Constantin Contzesco