LOZAN ANDLALMASI  
VI. TÜRK ve RUM AHALİNİN MÜBADELESİNE DAİR MUKAVELENAME ve PROTOKOL

            30 Kanunusani 1923 tarihinde imza edilmiştir. 

            Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile Yunan Hükümeti atideki mevaddı kararlaştırmışlardır: 

            Madde 1- 1 Mayıs 1923 tarihinden itibaren Türkiye arazisinde mütemekkin Rum Ortodoks dininde bulunan Türkiye tebaası ile Yunan arazisinde mütemekkin Müslüman dininde bulunan Yunan tebaasının mecburi mübadelesine iptidar edilecektir. 

            Eşhası mezkure Türkiye ve Yunan Hükümetlerinin kendi memleketleri hakkında müsaadesi olmadıkça ne Türkiye'de ne de Yunanistan'da gelip tekrar yerleşemiyeceklerdir. 

            Madde 2- Birinci maddede musarrah olan mübadele atideki ahaliye şamil değildir : 

            a) Dersaadet'in Rum ahalisi. 

            b) Garbi Trakya'nın Müslüman ahalisi. 

            Dersaadet'in Rum ahalisi addedilecekler 1912 kanunu mucibince tahdit edilmiş bulunan Dersaadet Şehremaneti havzasında 30 Teşrinievvel 1918 tarihinden mukaddem sakin bulunmuş olan bilcümle Rumlardır.Garbi Trakya'nın Müslüman ahalisi addedilecekler, Bükreş muahedenamesiyle 1913'te tayin edilen hattı hududun şarkındaki havalide mütemekkin bilcümle müslümanlardır. 

            Madde 3- Rum ve Türk ahalisi mütekabilen mübadeleye tabi bulunan araziyi 18 Teşrinievvel 1912 tarihinden itibaren terketmiş olan Rum ve Müslümanlar birinci maddede musarrah olan mübadeleye dahil addolunacaklardır. 

            İşbu mukavelenamede zikri geçen "muhacir" tabiri muhaceret edecek veya 18 Teşrinievvel 1912 tarihinden beri muhaceret etmiş bulunan bilcümle eşhası maddiye ve maniviyeyi kasteder. 

            Madde 4- Aileleri Türkiye arazisini terketmiş olup da kendileri elyevm Türkiye'de alıkonulmuş bulunan Rum ahalisine mensup bilcümle gayrimenkul eşhas işbu muahedename ahkamı mucibince Yunanistan'a sevkedilecek ilk Rum kafilesini teşkil edeceklerdir. 

            Madde 5- İşbu mukavelename mucibince icra edilecek mübadele dolıyısıyla, işbu mukavelenamenin dokuzuncu ve onuncu maddeleri ahkamı mer'i olmak üzere, ne Türkiye'deki Rumların ve ne de Yunanistan'daki Türklerin hukuku tasarrufiyesine ve matlubatına hiçbir halel iras edilmeyecektir. 

            Madde 6- Mübadeleye tabi ahaliden bir şahsın her ne sebebe mebni olursa olsun azimetine bir güna hail vazedilemeyecektir.Bir muhacir aleyhine bir cezayi terhibi ile mahkumiyeti katiye lahik olduğu veya henüz katiyet kesbetmemiş mahkumiyet veya takibatı cezaiye bulunduğu takdirde o muhacir, aleyhinde takibat icra eden memleket memurini tarafından cezasını çekmek veyahut muhakeme edilmek üzere azimet edeceği memleket memurinine teslim edilecektir. 

            Madde 7- Muhacirler terkettikleri memleketin tabiiyetini kaybedecekler ve azimet ettikleri memleketin arazisine vusulleri anında o memleketin tabiiyetini iktisap eyliyeceklerdir.İki memleketten bir veya diğerine akdemce terketmiş ve henüz yeni tabiiyetlerini iktisap etmemiş olan muhacirler işbu mukavelenamenin imzası tarihinde işbu tabiiyeti cedideyi iktisap eyliyeceklerdir. 

            Madde 8- Muhacirler her cinsten menkul mallarını beraberlerinde götürmek veya naklettirmekte serbest olacaklar ve bu yüzden ne ihraç, ne ithal resmine, ne de başka hiçbir resim vermeğe tabi tutulmayacaklardır. 

            Kezalik işbu itilafname ahkamı mucibince Hükümeteyni Akıdeynden birinin arazisini terkedecek olan cemaat azası (cevami, tekkeler, medreseler, kiliseler, manastırlar, mektepler, hastaneler, şirketler, cemiyetler ve eşhası maneviye ve her hangi mahiyette olursa olsun diğer tesisat memurun ve mensubini dahil olduğu halde) kendi cemaatlerine ait emvali menkuleyi serbestçe beraberlerinde götürmek veya naklettirmek hakkına maliktirler. 

            Her iki memleket memurunu 11'inci maddede muharrer muhtelit komisyonun tavsiyesi üzerine bunların nakli hususunda azami teshilat ibraz edeceklerdir. 

            Emvali menkulelerinin tamamını veya bir kısmını beraberlerinde götüremeyecek olan muhacirin bunların mahallerinde bırakılabileceklerdir.Bu takdirde memurunu mahalliye bırakılan evmali menkulerin müfredat defterini ve kıymetini muhaceret eden şahsın muvacehesinde tesbit edeceklerdir.Muhacir tarafından bırakılan emvali menkulenin müfredat ve kıymetini mübeyyin olan zabıt varakaları dört nüsha üzerine tanzim edilecek ve bunlardan biri memurunu mahalliye mezdinde kalacak, ikincisi dokuzuncu maddede muharrer tasfiye muamelesine esas teşkil etmek üzere 11'inci maddede zikredilen muhtelit komisyona, üçüncüsü muhacirin hicret ettiği memleketin Hükümetine tevdi edilecek, dördüncüsü de muhacire ita olunacaktır. 

            Madde 9- Muhacirine ve sekizinci meddede musarrrah cemaate ait şehir dahilinde veya kuradaki emvali gayrimenkule ve mezkur muhacirin veya cemaat tarafından bırakılmış olan emvali menkule 11'inci maddede musarrah muhtelit komisyonlar tarafından atideki ahkama tevfşikan tasfiye edilecektir. 

            Mecburi mubadeleye tabi havalide bulunup mubadeleye gayrı tabi havalide mutemekkin cemaatlerin müessestı diniye veya hayriyesine ait olan emval dahi kezalik aynu şerait dahilinde tasfiye edilecektir. 

            Madde 10- Tarafeyni Aliyeyni Akıdeynin arazisini akdemce terketmiş olan ve işbu mukavelenamenin üçücü maddesi ahakamı mucibince mubadelei ahalide dahil addedilen eşhasa ait emvali menkule ve gayrı menkulenin tasfiyesi 9'uncu maddeye tevfikan  ve 18 Teşrinievvel 1912 tarihinden beri Türkiye'de Yunanistan'da müsadere veya mecburi beyi vesaire gibi işbu emval üzerindeki hakkı mülkiyete her hangi bir tahdit ve kayıt iras edici bir surette tesis edilmiş bilcümle kavanin ve nizamatan mümbais her ne mahiyette olursa olsun bilcümle tedabire tabi tutulmaksızın icra edilecektir.İşbu maddede ve 9'uncu maddede muharrer emval bu cinsten bir tedbire maruz kalmış oldukları takdirde kıymetleri onbirinci maddede musarrah komisyon tarafından işbu tedabir tatbik edilmemiş gibi tayin ve tesbit olunur. 

            İstimlak edilmiş olan emvale gelince, muhtelit komisyon her iki memlekette mubadeleye tabi eşhasa ait ve mubadeleye tabi arazide kain olup 18 Teşrinievvel 1912'den beri istimlak edilmiş olan işbu emvale yeniden kıymet takdir edecektir.Komisyon tebyin edeceği zararları mal sahipleri lehinde tamir edilecek bir taviz tayin edecektir.Bu tavizin miktarı mezkur mal sahioplerinin matlubuna ve istimlak edilmiş olan emvali gayrimenkullerin bulunduğu arazideki hükümetin zimmetine geçirilecektir. 

            Sekizinci ve dokuzuncu maddelerde mezkur eşhas intifahından şu veya bu suretle mahrum edilmiş oldukları mallarının vardiyatını ahzeylememiş oldukları takdirde işbu vardiyat kıymetini kendilerine iyadesi harbeden evvelki iradı vasati esası üzerine ve muhtelit komisyon tarafından eşkale tevfikan temin olunacaktır. 

            11'inci maddede zikrolunan muhtelit komisyon Yunanistan'daki evkafa ait emvalin ve bundan mütevellit hukuk ve menafiin ve Türkiye'de Rumlara ait mimasili tesisatın tasfiyesine başlarken mütekadim muahedenamelere işbu tesisatın ve bunlarla alkadar eşhasın hukuk ve menfaatiine tamamiyle ihkak etmek maksatıyla tesbit edilmiş bulunan esasatan mülhem olacaktır. 

            11'inci madde zikrolunan muhtelit komisyon işbu ahkama tatbika memur olacaktır. 

            Madde 11- İşbu mukavelenamenin mevkii meriyete vazından itibaren bir aylık bir mühlet zarfında Tarafeyni Aliyeyni Akıdeyden her biri için dört ve 1914-1918 harbine iştirak etmemiş olan hükümat tebaası arasından Cemiyeti Akvam Meclisine intihap edilmiş üç azadan mürekkep ve Türkiye'de veya Yunanistan'da münakit olacak muhtelit bir komisyon teşkil olunacaktır.Komisyon riyaseti işbu üç bitaraf azanın her biri tarafından münavebeten derhude edilecektir. 

            Muhtelit komisyon kendisine lazım görülecek mahallerde her bir bir Türk ,bir Yunanlı aza ile kendi tarafından tayin edilecek bitaraf bir reisten mürekkep ve kendi emri altındas çalışacak tali komistonlar teşkil etme hakkına malik olacaktır.Muhtelit komisyon, tali komistonlara verilecek salahiyetleri tayin edecektir. 

            Madde 12- Muhtelit komisyon işbu mukavelede mezkur muhacerete nazaran ve onu tehsil etmek ve dokuzuncu ve onuncu maddelerde mezkur emvali menkule ve gayrimenkulenin tasfiyesine tevessül eylemek vazifesiyle mükellef olacaktır. 

            Mezkur komisyon muhaceretin ve marüzzikir tasfiyenin suver ve eşkalini tesbit edecektir. 

            Umumi bir surette muhtelit komisyon işbu mukavelenamenin icrasının istilzam edeceği tedabiri ittihas etmek ve işbu mukavelenamenin mahal verebileceği bilcümle mesailde karar, vermek hususlarında bütün salahiyetleri haiz olacaktır. 

            Muhtelit komisyonun mukarreratı ekseriyeti ara ile ittihas olunacaktır. 

            Tasfiye edilecek emval hukuk ve menafiye mütaallik bilmücle itirazat komisyon tarafından sureti katiyede halledilecektir. 

            Madde 13- Muhtelit komisyon, alakadaran dinledikten veyahut derayı istima usulüne tevfikan davet edildikten sonra işbu mukavelenameye tevfikan tasfiye edilecek olan emvali menkule ve gayrimenkulenin takdiri kıymetine başlattırılmak için bütün salahiyetleri haiz olacaktır. 

            Tasfiye edilecek emvali takdiri kıymetine işbu emvalin altın kıymeti esas olacaktır. 

            Madde 14- Komisyon alakadar mal sahibine elinden alınan ve kain olduğu arazi hükümetinin emrine kalacak olan emvalden dolayı kendisine borçlu kalınan meblağı mübeyyin bir beyanname tevdi edecektir. 

            İşbu beyannamedeki esas üzerine zimmet olacak meblağı  tasfiyenin vuku bulacağı memleket hükümetinin muhacirin mensup olduğu hükümete karşı bir borcunu teşkil edecektir.Bu muhacir esas itibariyle hicret ettiği memlekette alacağı olan meblağ mukabil terkettiği emvale kıymet ve mahiyetçe musavi emval alacaktır. 

            Her altı ayda bir hükümetler tarafından berveçhi bala zikrolunan beyannameler esası üzerine mütakabilen vacibütediye mebaliğın bir hesabı tanzim edilecektir. 

            Tasfiyeyi nihayide eğer düyunun mütakabile arasında muhadelet mevcut ise buna mütaallik hesabat yekdiğerine mahsup edilerek kapatılacaktır.Eğer işbu mahsup muamelesinden sonra Hükümetlerden biri diğerine karşı borçlu kalır ise işbu borç bakiyesi berveçhi peşin tediye edilecektir.Eğer borçlu hükümet bu tediye iiçin mühlet talep ederse meblağı medyunünbih azami üç taksiti senevi ile tediye edilmek şartı ile, komisyon bu mühleti bahşededilecek bile ve işbu mühlet esasında tediye edilecek faiz tayin edecektir. 

            Eğer tediye edilecek meblağ oldukça mühim olur ve daha uzun mühletleri istilzam ederse medyun hükümet borçlu olduğu miktarın yüzde yirmisine kadar muhtelit komisyonca tayin edilecek bir meblağı peşin olarak tediye edecek ve bakisi için muhtelit komisyon tarafından tayin edilecek miktar faizli ve azami yirmi senelik bir muhtelete kabili ittifa istikraz tahvilatı ihraç edecektir.Medyun hükümet bu istikrazın tesfiyesine karşılık olarak komisyon tarafından kabul edilmiş rehinler tassis edecektir.Bu rehinler Yunanistan'da Beynelmilel Komisyon ve İstanbul'da Düyunu Umumiye Meclisi tarafından idare ve varidatı kabzedilecektir.Bu rehinler için adami itilaf halinde bunları tayin etmek Cemiyeti Akvam Meclisine ait olacaktır. 

            Madde 15- Muhacereti teshil maksatıyla alakadar devletler tarafından Muhtelit Komisyon mezkur Komisyonca tayin edilen şerait dahilinde avans olarak mübaliğ tahsis edilecektir. 

            Madde 16- Türkiye ve Yunanistan Hkümetleri işbu mukavelename mıcibince arazilerini terk mecburiyetinde bulunan eşhasa ve muhacirinin azimet edilecek memleketlere nakilleri zamanında sevk edilecekleri limanlara yapılacak tebligat mütaallik bilcümle mesailde onbirinci maddede mezkur Muhtelit Komisyonla itilaf edeceklerdir. 

            Tarafeyni Aliyeyni Akıdeyn mubadele edilecek ahaliye azimetleri için tayin edilen tarihten evvel memleketlerini veya mallarını terkettirmek için ne doğrudan doğruya ve ne de dolayısıyla hiçbir tazyık icra edilmeyeceğini mütakabilen taahhüt ederler.Kezalik memleketi terk eden veya terk edecek olan muhacirini hiçbir vergi veya fevkalade resme tabi tutmayacaklarını dahi taahhüt ederler.İkinci madde mucibince mubadeleden istisna edilen mantık sekenesinin, menatıkı mezkurede kalmak veya tekrar orya duhul etmek haklarına Türkiye ve Yunanistan'da hürriyetlerinden ve hakkı tasarruflarından serbestçe istifade etmelerine hiçbir mani ika edilmeyecektir.Bu hüküm mubadeleden istisna edilmiş menatıkı mezkure sekenesine ait emvali serbesti fergaını ve işbu sekene meyanında Türkiye'yi ve Yunanistan'ı terketmek arzusunda bulunanları ihtirai ile azimetini men için bir sebep olarak ileri sürmeyecektir. 

            Madde 17- Muhtelit komisyonun ve uzuvlarının idarelerine ve ifayı vazifelerine muktazi masarif komisyon tarafından tayin edilecek nispetlerde alakadar Hkümetler tarafından derhude olunacaktır. 

            Madde 18- Tarafeyni Aliyeyni Akıdeyn kavanini mevzularında işbu mukavelenamenin icrasını temin için lazım olacak tadilatı mütekabilen icra eylemeği taahhüt ederler. 

            Madde 19- İşbu mukavelename Tarafeyni Aliyeyni Akıdeyn nazarında Türkiye ile akdolunacak sulh muahedenamesinde münderiç imiş gibi aynı hüküm ve kuvveti haiz olacaktır.Mezkur muahedenamenin iki Tarafı Alii Müteakıd tarafından tasdikını mütakıp derhal mer'i olacaktır. 

            Tasdikanlilmakal, salahiyetnamelerinin, usule muvafık ve muteber olduğu görülen, vazıini imza murahhaslar, işbu mukavelenameyi imza etmişlerdir. 

            Lozan'da 30 Kanunusani 1923'te üç nüsha üzerine tanzim edilmiş olup bir Yunanistan Hükümetine ve biri Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetine ait edilecek ve üçüncüsü Türkiye ile münekit sulh muahedenamesine vaz'ı imza eden düveli saireye birer müsaddak suerti verilmek üzere, Fransa Hükümeti hazinei evrakına tevdi kılınacaktır. 
                                                                        M. İsmet 
                                                                        Dr. Rıza Nur 
                                                                        Hasan 
                                                                        E. K. Veniselos 
                                                                        D. Caclamanos 

PROTOKOL 

            Usulen haizi salahiyet olan zirde vazıini imza Türkiye murahhasları, Türkiye Hükümetinin, Rum ve Türk ahalinin mübadelesine dair Yunanistan'la akdolunan bugünkü tarihli mukavelenamenin mevkii meriyetegirmesini beklemeksizin ve işbu mukavelenamenin birinci maddesi ahkamını gözetmeksizin sulh muahedenamesi imza olunur olunmaz mezkur mukavelenamesinin dördüncü maddesinde mevzuubahis olan gayrı mamlül eşhası tahliye ve bunların azimetlerini temin edeceğini beyan ederler. 

            30 Kanunusani 1923 tarihinde Lozan'da üç nüsha olarak tanzim olmuştur. 
                                                                        M. İsmet 
                                                                        Dr. Rıza Nur 
                                                                        Hasan