LOZAN ANDLAŞMASI  
 XII. OSMANLI İMPARATORLUĞU MEMALİKİNDE İTA EDİLMİŞ BAZI İMTİYAZATA DAİR PROTOKOL ve BEYANNAME

            24 Temmuz 1923 tarihinde imza edilmiştir. 
 
            Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya, Yunanistan, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven Devleti ve Türkiye, 

            Osmanlı İmparatorluğu dahilinde verilmiş olan bazı imtiyazata mütaallik mesaili müttefikan hal ve tesfiye etmek arzusunda olduklarından usulen haizi salahiyet bulunan zirde vazıini imza ahkamı atiyeyi kararlaştırmışlardır : 

 FASIL  I 

            Madde 1- 29 Teşrinievvel 1914'ten evvel bir taraftan Hükümeti Osmaniye veya her idarei mahalliye ve diğer taraftan Türkiye'den maada Düveli Akıde tebaası (şirketler de dahil olduğu halde) arasında usulü dairesinde münakit itilafat ahkamı ipka edilmiştir. 

            Madde 2- I. Hkümümeti Osmaniye ile Sir A.G. Armstrong Whitworth ve şükerası Limited Vickers Limited arasında 1913 ve 1914 seneleri zarfında doklar, tersaneler ve inşaatı bahriye müşterekülmenfaa şirketi Şahanei Osmaniyesinin teşekkülüne ve imtiyazına müteaallik akdolunmuş olan mukavelatta münderiç muamelat, Türkiye Hükümetinin talebi üzerine tadil olunacaktır. 

            Tarafeyn arasında, bu mukavelatın tadili şeraiti veya aynı dereceyi ehemmiyeti haiz bir teşebbüs hakkında yeni bir imtiyaz itası maksadıyla müzakerat açılacaktır. 

            Bugünkü tarihli sulh Muahedenamesinin mevkii meriyete vaz'ı tarihinden itibaren altı aylık müddet zarfında Türkiye Hükümetiyle mezkur şirketler arasında gerek mukavelatı mebhusünanhanın tadili şeraiti gerek yeni bir imtiyazın itası hususlarında bir ittifak hasıl olmadığı takdirde anifüzzikir şirketlerin, beşinci madde mucibince mahsup ehlihibreye eski mukavelatın feshini telafi edecek olan yeni imtiyazın tesbiti şeraitini tevdi etmeğe hakları olacaktır. 

            Maahaza şurası mukarrredir ki yeni imtiyaz için ehlihibre tarafından tesbit edilecek olan  şerait, tarafeynden birisinin veyahut diğerinin muvafakatine iktiran etmediği takdirde, eski imtiyazlarının feshi keyfiyetinden dolayı maddeten duçar oldukları zarar için ehlihibrenin muhik göreceği miktarı tazminatı mezkur şirketlere tesviye etmeği Türkiye Hükümetitaahhüt eyler. 

            II. Bugünkü tarihli sulh muahedenamesinin mevkii meriyete vaz'ı tarihinden itibaren altı aylık bir müddet zarfında "Regie generale des Chimines de fer" Şirketi, kendisine 1914'te verilmiş olan Samsun-Sivas şirkete talebi üzerine ve telafi maksadıyla yeni bir imtiyaz ita etmeği deruhde eyler.Eski imtiyazla yenisinin bir değerde olup olmadığında itilaf olunmazsa işbu muadele noktai nazarından yeni imtiyazın vüsatiyle işletme şeraititni tayin beşinci madde mucibince mansup ehlihibreye ait olacaktır. 

            Şu cihet mukarrerdir ki eğer Reji Jeneral Şirketi Samsun-Sivas imtiyazına tekrar sahip kılınırsa bu imtiyaz (beşinci maddede gösterilen ehlihibre usuliyle) şeraiti cedidei iktisadiyeye tevfik edilecektir. 

            Yeni bir imtiyaz ile telafi takdirde dahi şeraiti cedidei iktisadiyeye tevfik salahiyeti kezalik hesaba alınacaktır. 

            Ehlihibre tarafından tayin edilen yeni imtiyaz şeraiti tarafeynden birinin veyahut diğerinin muvafakatine iktiran etmediği takdirde Samsun-Sivas şimendiferi imtiyazının feshinden dolayı şirketin maddeten duçar olduğu zarara ve Bahrisiyah şebekesinin diğer aksamı hakkında şirket tarafından mahallinde ameliyatı keşfiye için yapılan masarifine mukabil ehlihibrenin muhik göreceği miktar tazminatı mezkur şirkete tesviye etmeğiTürkiye Hükümeti taahhüt eyler. 

            Türkiye, yukarda gösterilen şerait dahilinde ister Samsun-Sivas imtiyazına şirketi tekrar sahip kılmak, ister yeni bir imtiyaz ita eylemek ve nihayet isterse tazminat vermek ile şirkete karşı kaffei taahhüdatından tamamen teberri edecektir. 

            Madde 3- Birinci ve ikinci maddelerde gösterilen mukavelatla itilafattan müstefit olanların emlakinden veya idarelerinden Devletçeveya mezkur mukavelatla itilafattan müstefit olanlara rüyeti muhasebe neticesinde ait olacak mebaliğ mevcut olmadığı surette, işbu protokolda gösterilen ehlihibre usulüne tevfikan tesviye olunacaktır. 

            Madde 4- Altincı madde ahkamı mahfuz kalınmak kaydıyla birinci maddede gösterilen mukavelatla itilafa muahhar ahkamı, bilitiifak ve iki tarafada mütaallik olmak üzere, şeraiti iktisadiyei cedideye tevfik edilecektir. 

            Madde 5- Bugünkü tarihli sulh muahedenamesinin mevkii meriyete vaz'ından itibaren bir sene müddet zarfında itilaf hazıl olmadığı takdirde tarafiyen, gerek rüyeti muhasebata gerek imtiyazatın şeraiti iktisadiyeyi cedideye tevfikına mütaallik hususatta yukarıda zikredilen bir sene müddetin inkızasından itibaren iki aylık  bir müddet zarfında tayin edecekleri iki ehlihibrenin münasip ve muhik göreceği ahkamı kabul edeceklerdir.İşbu ehlihibre, ittifak hasıl edemezlerse, 1914-1918 muharebesine iştirak etmemiş memleket tebaasından, İsviçre Hükümeti Cumhuriyesi Umuru Nafıa İdaresi Reisinin yapacağı üç kişilik liste meyanında Türk Hükümetince iki aylık bir müddet içinde tayin edilecek bir üçüncü ehlihibereye müracaat edeceklerdir. 

            Madde 6- Birinci madde mezkur olup bugünkü tarihte bir mukaddemei tatbikıyeye ittiran etmemiş olan mukavelatı imtiyaziye eshabı bu protokolun şeraiti iktisadiyei cediyede tevfik hakkındaki ahkamından istifade edemiyeceklerdir.Bu mukavelat bugünkü tarihli muhadei sulhiyenin mevkii meriyete vaz'ından itibaren altı aylık bir müddet zarfında esabı imtiyaz tarafından vuku bulacak müracaat üzerine fesholunabilecektir.Bu takdirde sahibi imtiyaz, eğer mahal var ise ameliyatı keşfiye için, tarafiyen arasında ademi ittifak halinde, işbu protokolda mezkur ehlihibre tarafından muhik görülecek olan miktar tazminat müstehak olacaktır. 

            Madde 7- Hükümeti Osmaniye ile birinci maddede mezkur mukanabilecektir.Bu takdirde sahibi imtiyaz, eğer mahal var ise, ameliyatı keşfvelat ve imtiyazattan müsterif olanlar beyninde 30 Teşrinievvel 1918 tarihi ile 1 Teşrinisani 1912 tarihi arasında vuku bulan itilaflar ile ehradı hususiye arasında ve genel bu müddet zarfında imtiyaz devir veya ferağını mutazammın olarak münakit olmuş mukavelat Türkiye Hükümetinin tasvivine iktiran edinveye kadar mevkii meriyette kalacaklardır.Bu tasvip vakı olmadığı takdirde esabı imtiyaza, eğer mahal var ise maddeden duçar oldukları hasarı hakikiye mukabil beşinci maddedeki şerait dahilinde ehlihibre tarafından tayin olunacak bir tazminat tahsis olunacaktır. Bu ahkam, 29 Teşrinievvel 1914'ten evvel akdolunmuş mukavelat hakkında, işbu protokolda münderiç şeraiti iktisadiyeye ceddiyeye tevfik hakkını ihlal etmez. 

            Madde 8- İşbu protokolun ahkamı 25 Nisan 1920'den itibaren Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti 'yle hesabı imtiyazat arasında vakı olmuş itilafta tatbik olunmaz. 

FASIL  II 

            Madde 9- Bhugünkü tarihli sulh muahedenamesi ile Türkiye'den ayrılan arazi dahilinde Türkiye'yi istihlaf eden devlet Hükümeti Osmaniye veyahut her Osmanlı idarei mahalliyesiyle 29 Teşrinievvel 1914'ten tarihinden evvel akdolunmuş mukavelatı imtiyazından müstefit olan diğer düveli akıde tebaasına veya düveli mezkure tebaası sermayesinin mütefevvik  bulunduğu şirketlere karşı Türkiye'nin huku ve vezaifine tamamen kayin olmuştur. 

            Türkiye'den Balkan muhabereleri neticesinde ayrılmış olan arazi dahilinde dahi işbu arazinin intikali tasrih eden muahedenin mevkii meriyete vaz'ından mukaddem Hükümeti Osmaniye veya bir Osmanlı idareyi mahalliyesi  ile münakit olmuş mukavelatı imtiyaziye hakkında aynı muamele cari olacaktır.Bu kayiniyet, arazini intikalini tasrih eden muahedenin mevkii meriyet vaz'ı tarihinden itibaren mutaber olacaksada bugünkü tarihli sulh muahedenamesi ile Türkiye'den infifak eden arazi hakkında istisnane 30 Teşrinievvel 1918 tarihinden evvel itibaren emri bulanacaktır. 

            Madde 10- İşbu protokolun birinci faslı ahkamı 7 ve 8'inci maddeler müstesna olmak üzere, dokuzuncu maddede gösterilen mukavelata tatbik edilecektir.Üçüncü madde, arazi münfekke dahilinde ancak ashabı imtiyazatın emlak veya hidematından orada icrayı hüküm etmekte olan devlet tarafından istifade edilmiş olduğu takdirde tatbik edilecektir. 

            Madde 11- Gerek bugünkü tarihli sulh muahedenamesi hükmünce ve gerek Balkan muharebatını mutakıp Türkiye arzisi dahilinde icrayı faaliyet edip Osmanlı kanununa tevfikan teşekkül etmiş olan Türkiye'den maada Düveli Akıde tebaası menafilin mütefvik bulunduğu her şirket, mezkur muahedenin mevkii meriyete vaz'ından itibaren beş sene zarfında emval, hukuk ve menfaatini gerek mevzuubahis arazide icrayı hüküm etmekte olan devletin, gerek tebaası evvelki şirketi murakabe eden Türkiye'den maada diğer Düveli Akıdeden birinin kanununa tevfikan müteşekkil sair her hangi bir şirkete devretmeğe salahiyettar olacaktır.Bu emval huku ve menafil devredileceği şirket, işbu protokol ahkamının temin ettiği hukuk ve imtiyazat da dahil olduğu halde, evvelki şirketin haiz bulunduğu hukuk ve imtiyazattan müstefit olacaktır. 

            Madde 12- Onbirinci madde ahkamı bir kısım sahai faaliyeti Türkiye toprağında kalmış olacak sahibi imtiyaz hidematı umumiye şirketlerine tatbik olunmaz. 

            Maahaza mezkur şirketler Türkiye haricindeki sahai faaliyetleri aksamını yeni bir şirkete devretmek suretiyle o aksam için 11 ve 13'üncü maddeler ahkamından müstefit olabileceklerdir. 

            Madde 13- Onbirinci madde mucibince Osmanlı şirketlerinin emval, hukuk ve menfii, üzerine devredilecek olan şirketler Türkiye'den infikak eden arazi üzerinde bu devir muamelesinden veya devir hesabi ile teşekküllerinden dolayı hiçbir resmi mahsusa-mevkii meriyette olan beynelmilel mukavelat muktesasaınca buna bir mani bulunmadığı takdirde- tabi tutulmayacaklardır.Bu şirketler, tabiyetlerini iktisad edecekleri düveli akıdeden her birinin arazisinde dahi, kendi ahkamı kanuniyesine göre mezkur devlet muhalefet etmedikçe, aynı muameleye tabi olacaklardır. 

            Lozan'da 24 Temmuz 1923 tarihinde tanzim kılınmıştır. 
 
Horace Rumbold  M. İsmet 
Pelle  Dr. Rıza Nur 
Garroni  Hasan 
G. C. Muntagna 
E. K. Vesinelos 
D. Caclamanos 
Constantin Diamandy 
Constantin Contzesco 
 

 BEYANNAME

            Usulen haizi salahiyet olan zirde vazıini imza beyan ederlerki Türkiye Hükümeti, Osmanlı İmparatorluğu dahilinde verilmiş olan bazı imtiyazata mütaallik bugünkü tarihli protokolun birinci fasıl ahkamını mezkur protokolu akdeden diğer devletler tebaası sermayesinin 1 Ağustos 1914 tarihinde mütefevvik bulunduğu osmanlı şirketlerine tatbik etmeği taahhüt yeler. 

            Lozan'da 24 Temmuz 1923 tarihinde tanzim kılınmıştır. 
                                                                        M. İsmet 
                                                                        Dr. Rıza Nur 
                                                                        Hasan