Lozan Anlaşması  
XIV. BRİTANYA, FRANSA ve İTALYA KITAATI TARAFINDAN İŞGAL EDİLEN TÜRKİYE ARAZİSİNİN TAHLİYESİNE DAİR PROTOKOL ve BEYANNAME

            24 Temmuz 1923 tarihinde imza edilmiştir. 
 
            Kıtaatı elhaletühazihi Türkiye arazisinin bazı aksamını işgal eden, düveli müttefika yeni Fransa, Büyük Britanya ve İtalya Hükümetleri ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, milletlerinin amali sulh perveranelerinin bilatehir tatmin etmek umniyesini mütesaviyen perverde ettikleri cihetle, 

            Alelüsul mezuniyeti haiz olan zirde vazıini imza mütekabilen tedabiri adiyeyi ittihas hususunda mutakıp kalmışlardır. 

  I 

            Lozan'da takarür eden  sulh muahedenamesi ve diğer senedatın Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından tasdik kılndığı düveli müttefikanın İstanbul'daki fevkalade komiserlerine tebliğ edilir edilmez, düveli mezkure kıtaatı kendileri tarafından işgal edilmiş olan arazinin tahliye ameliyatına tevessül edceklerdir. 

            İşbu ameliyat Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ile Karadeniz Boğazında bulunan İngiliz, Fransız ve İtalya süfünü harbiyesininde çekilmesini ihtiva edeektir. 

 II 

            Tahliye ameliyatı altı hafta zarfında ikmal edilecektir. 

 III 

            Tahliye vuku buldukça tahliye olunan arzide Türkiye Hükümetine veya Türkiye umumi idarelerine aidiyeti alelusül tahakkuk eden ve elhaletühazihi müttefikin memurininin tahtı işgal veya tasarrufunda bulunan her nevi emvali gayrimenkule ve emval Türkiye Hükümetine iade olunacaktır. 

            Her nevi haciz ve istimval tedabiri refolunacaktır.İşbu iade ve fekki haciz hakkında, kati ve tam bir tesellüm senedi kıymetini haiz olacak, zabıt varakaları tanzim edilecektir. 

            İşgal memurini Türkiye Hükümetine ait olup da eşhası saliseye ve bilhassa Osmanlı şirketlerine tevdi edilmiş olan emval eşya ve mevaddin mümkün olduğu kadar tam bir defterini hükümeti mezkureye vereceklerdir. 

            İşgal memurini ile efrat arasında münakıt mukavelattan mütevellit düyun, mukavelatı mezkurede muayyen şerait dahilinde tesviye olunacaktır. 

 IV 

            Evvelce Osmanlı Hükümetine ait olup 30 Teşrinievvel 1918 tarihinde Mondros'ta imza olunan mütareke mukavelenamesi mucibince düveli müttefika emrine geçen ve işbu protokolün imzası tarihinde Türkiye'de düveli müttefikai mezkure memurini yedinde bulunmakta olan "Yavuz Sultan Selim" dahil olduğu halde sefaini harbiye, esliha, cepane vesair malzemei harbiye ikinci bentte zikredilen mühlet zarfında hali hazırıyla bulundukları mevakide Türkiye'ye iade olunacaklardır. 

 V 

            11 Teşrinievvel 1922 tarihinde Mudanya'da imza edilmiş olan mukavelenamei askeri ahkamı, işbu protokolün ikinci bendinde zikrolunan müddet zarfında mer'i kalacaktır. 

            İşbu müddet zarfında bir güna hadiseye meydan vermemek için muktazi tedabir, müttefikin ve Türkiye memurini askeriyesi arasında bilittifak ittihaz olunacaktır. 

            Tahliye ameliyatının tevlit edebileceği diğer kaffei mesaili, Türkiye memurini ile bilittifak, tanzim etmek işgal memurinine ait olacaktır. 

 VI 

            Türkiye Hükümeti sulh muahedenamesinin mevkii meriyete vaz'ını beklemeksizin mezkur muahedenameye vaziülimza devletler tebaalarını 69,72,77 ve 91'inci maddelerden (72 ve 91'inci maddelerde zikrolunan müddetler cereyana başlamamış olsa bile) ve kezalik ikamet mukavelesi ahkamından istifade etmelerini kabul edecektir.Türkiye Hükümeti sulh muahedenamesinin 137,138 ve 140'ıncı maddelerinde münderiç ahkama dahi riayet edecektir. 

  VII 

            Sulh Muahedenamesinin mevkii meriyete vaz'ına intizaren Britanya ve Türkiye Hükümetleri, hududun tayinine kadar, mezkur  muahedenin üçüncü maddesinin ikinci numarasının üçüncü fıkrasında muhafazası mevzuubahis olan statükoyu tadil edebilecek hiçbir şey yapmamağı mütekabilen taahhüt ederler. 

            Mezkur Hükümetler sulh muahedenamesinin üçüncü maddesinin ikinci numarasının birinci fıkrasında zikrolunan ve Türkiye ile Irak arasındaki hududa ait bulunan müzakeratın, birinci bentte musarrah tahliye ameliyatı ikmal olunur olunmaz başlamasında ve mezkur fıkrada zikrolunan dokuz ay müddetin, mebhusünanh müzakeratın başladığı tarihten itibaren cereyan etmesinde müttefiktirler. 

            Lozan'da 24 Temmuz 1923 tarihinde tanzim olunmuştur.
 
Horace Rumbold M. İsmet
Pelle Dr. Rıza Nur
Garroni Hasan
G. C. Montagna

BEYANNAME

            Salahiyetnameleri mucibince hareket eden zirde vaziinimza hususatı atiyeyi beyan ederler : 

 I 

            Boğazlar usulüne dair bugünkü tarihli mukavelenamenin mevkii meriyete vaz'ına intizaren üç müttefik donanmalarını Boğazlardan tam ve kamil bir serbstii mürur muhafaza etmeleri takarrür etmiştir.Boğazlardan tarnsit suretinde geçen düveli mezkure sefaini harbiyesi, hasarat veya arızai bahriye ahvali müstesna olmak şartıyla, emniyeti sefer icap ettiği takdirde, geceleyin demirleme müddeti de dahil olduğu halde Boğazlardan mürurları elzem olan zamandan fazla tevakkur edemiyeceklerdir. 

 II 

            Baladaki protokolün birinci bendi ahkamına halel gelmeksizin ve Boğazlar usulüne dair bugünkü tarihli mukavelenamenin mevkii meriyete vaz'ına kadar veyahut 31 Kanunuevvel 1923 tarihinde mezkur Mukavele mevkii meriyete girmemiş ise mezkur tarihe kadar, Türkiye Hükümeti, Boğazlarda üç müttefik devletten herbiri için bir kruvazör ve iki torpitomuhribinin (Contre-torpilleur) bulunmasına muhalefet etmeyecektir, işbu sefainin beraberlerinde kömür ve levazım tedariki için muktazi ve harb bayrağını gayrı hamil sefain bulunabilecektir. 

 III 

            Vazıini imza bugünkü tarihli sulh muahedenamesinin mevkii  meriyete vazından itibaren kabotajın ve liman hidematının Türk  milli  bayrağına hasrolunacağını derhatır ettirirler. 

            Mamafih 1 Kanunusani 1923'te Türkiye'de kabotaj yapan veyahut liman hidematı işleten müessesatın 31 Kanunuevvel 1923 tarihine kadar işlerine devamda tamamen serbest bırakılacağıın beyan ederler. 

            Her halde Türkiye bugünkü tarihli ticaret mukavelenamesine vaziülimza diğer devletler sefainine, ticaret mukavelesinin ikinci kısmında sefain ve hamuleleri ve yolcular için musarrah ve seyrisefaine ve duhule ve ticarete mütaallik bulunan bilcümle teshilatı hiçbir devlet lehine fark yapmaksızın, 31 Kanunuevvel 1923 tarihine kadar bahşedecektir. 

 IV 

            Vazıini imza işbu beyanatta bulunurken Loazn'da imza olunan sulh muahedenamesiyle diğer senedatın süratı mümküne ile mevkii meriyete dahil olacakları ümidini izhar ederler. 

            Lozan'da 24 Temmuz 1923 tarihinde tanzim kılınmıştır. 
                                                                        M. İsmet 
                                                                        Dr. Rıza  Nur 
                                                                        Hasan