Askeri ve Emniyet Mevzuatı  
DEVLET İSTİHBARAT HİZMETLERİ VE MİLLİ İSTİHBARAT TEŞKİLATI KANUNU


BİRİNCİ KISIM
GENEL HÜKÜMLER, KURULUŞ VE GÖREVLER

BİRİNCİ BÖLÜM
AMAÇ, KAPSAM VE TANIMLAR

            AMAÇ
            Madde 1 - Bu Kanunun amacı; Devlet İstihbaratının istihsali ve kullanılması ile Milli İstihbarat Teşkilatı’nın kuruluş, görev ve faaliyetlerine ait esas ve usulleri düzenlemektir.

            TANIMLAR
            Madde 2 - Bu Kanunda geçen deyimlerden;

            a) MİT : Milli İstihbarat Teşkilatı’nın kısaltılmış adını;

            b) MİT mensubu : Bu Kanun veya bu Kanuna göre çıkarılmış yönetmeliklerde yazılı görevleri yerine getirmekle görevlendirilmiş MİT personeli ile diğer görevlileri,

            c) MİT personeli;

            1. MİT’in kadrosuna dahil memurları,

            2. Türk Silahlı Kuvvetleri kadrolarında olup MİT’de görevlendirilenleri,

            3. MİT’de çalıştırılan sözleşmeli personeli,

            ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM
KURULUŞ, GÖREV, YETKİ VE SORUMLULUK

            KURULUŞ
            Madde 3 - Başbakan’a bağlı Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığı kurulmuştur.

            Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığı; Müsteşar, Müsteşar yardımcıları, başkanlıklar, daireler ve şubeler ile diğer teşkilat birimlerinden oluşur.

            Milli İstihbarat Teşkilatı, Müsteşar tarafından idare edilir.

            Milli İstihbarat Teşkilatı’nın merkez ve taşra teşkilatı ihtiyaca göre yönetmelikle düzenlenir.

            MİLLİ İSTİHBARAT TEŞKİLATI’NIN GÖREVLERİ
            Madde 4 - Milli İstihbarat Teşkilatı’nın görevleri şunlardır;

            a) Türkiye Cumhuriyeti’nin ülkesi ve milleti ile bütünlüğüne, varlığına, bağımsızlığına, güvenliğine, Anayasal düzenine ve milli gücünü meydana getiren bütün unsurlarına karşı içten ve dıştan yöneltilen mevcut ve muhtemel faaliyetler hakkında milli güvenlik istihbaratını Devlet çapında oluşturmak ve bu istihbaratı Cumhurbaşkanı, Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri ile gerekli kuruşlara ulaştırmak.

            b) Devletin milli güvenlik siyasetiyle ilgili planların hazırlanması ve yürütülmesinde; Cumhurbaşkanı, Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri ile ilgili bakanlıkların istihbarat istek ve ihtiyaçlarını karşılamak.

            c) Kamu kurum ve kuruluşlarının istihbarat faaliyetlerinin yönlendirilmesi için Milli Güvenlik Kurulu ve Başbakan’a tekliflerde bulunmak.

            d) Kamu kurum ve kuruluşlarının istihbarat ve istihbarata karşı koyma faaliyetlerine teknik konularda müşavirlik yapmak ve koordinasyonun sağlanmasında yardımcı olmak.

            e) Genelkurmay Başkanlığınca Silahlı Kuvvetler için lüzum görülecek haber ve istihbaratı, yapılacak protokole göre Genelkurmay Başkanlığına ulaştırmak.

            f) Milli Güvenlik Kurulu’nda belirlenecek diğer görevleri yapmak.

            g) İstihbarata karşı koymak.

            Milli İstihbarat Teşkilatı’na bu görevler dışında görev verilemez ve bu teşkilat Devletin güvenliği ile ilgili istihbarat hizmetlerinden başka hizmet istikametlerine yöneltilemez. Milli İstihbarat Teşkilatı birimlerinin görev, yetki ve sorumlulukları Başbakanca onaylanacak bir yönetmelikle belirtilir.

            BAKANLIKLAR VE DİĞER KAMU KURUM VE KURULUŞLARININ GÖREV VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ
            Madde 5 - Bakanlıklar ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarının Devlet İstihbaratına ilişkin görevleri şunlardır:

            a) Kendi konularında;

            1. Görevlerinin gerektirdiği istihbaratı oluşturmak,

            2. MİT tarafından istenecek haber ve istihbaratı elde etmek,

            3. İstihbarata karşı koymak.

            b) Elde ettikleri milli güvenliğe ilişkin haber ve istihbaratı anında MİT’e ulaştırmak.

            MİT mensuplarına hizmetlerinin yerine getirilmesi sırasında bakanlıklar ile diğer kamu kurum ve kuruluşları gereken her türlü yardım ve kolaylığı göstermekle yükümlüdürler.

            Bakanlıklar ile diğer kamu kurum ve kuruluşlarının yukarıda belirtilen görev ve yükümlülüklerinin yerine getirilmesiyle ilgili koordinasyonun sağlanması ve istihbarat çalışmalarının yöneltilmesinde, temel görüşleri oluşturmak üzere, MİT Müsteşarı’nın Başkanlığı’nda Milli İstihbarat Koordinasyon Kurulu (MİKK) kurulmuştur.

            Kurul, üç ayda bir; Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri veya Yardımcısı, Genelkurmay İstihbarat Başkanı veya Yardımcısı, bakanlıkların müsteşarları, kurum ve kuruluşların yetkili amirleri, MİT’in ilgili başkanları ile MİT Müsteşarı’nın çağıracağı diğer kamu görevlilerinin iştirakiyle toplanır.

            MİT Müsteşarı gerektiğinde Kurulu olağanüstü toplantıya çağırabilir.

            Milli İstihbarat Koordinasyon Kurulu’nun ayrıntılı görev ve yetkileri ile çalışma esasları yönetmelikte belirtilir.

            YETKİLER
            Madde 6 - Milli İstihbarat Teşkilatı ;

            a) Bakanlıklar ve diğer kamu ve kuruluşlarının yöneticileri ve istihbarat hizmetlerinden sorumlu kişileri ile istihbaratın tevcihi, istihsali ve istihbarata karşı koyma konularında doğrudan ilişki kurmaya, uygun koordinasyon yöntemlerini uygulamaya,

            b) Bakanlıklar ve diğer kamu kurum ve kuruluşları arşivlerinden ve elektronik bilgi işlem merkezlerinden kendi görev sahasına giren konularda yararlanmaya ve bunlarla irtibat kurmaya,

            Yetkilidir.

            Bu Kanunda yazılı görevlerin yerine getirilmesi sırasında genel zabıtaya tanınmış olan hak ve yetkilerin, MİT mensuplarından kimlere tanınacağı, yönetmelikte belirtilir.

            SORUMLULUK
            Madde 7 - MİT Müsteşarı 4 üncü maddede belirtilen görevlerin yerine getirilmesinden Başbakan’a karşı sorumlu olup, Başbakan’ın dışında herhangi bir kişi veya makama karşı sorumlu tutulamaz.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
OLAĞANÜSTÜ HAL, SIKIYÖNETİM, SEFERBERLİK VEYA SAVAŞ HALİ

            Madde 8 - Olağanüstü haller ile sıkıyönetim, seferberlik veya savaş halinin ilanında, Milli İstihbarat Teşkilatı’nın bakanlıklar, Türk Silahlı Kuvvetleri ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarıyla münasebetleri, Milli Güvenlik Kurulu’nun mütalaası alındıktan sonra Bakanlar Kurulunca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

            Bu hallerde MİT için gerekli görülecek ilave personel, her türlü teknik araç ve gereçler, akaryakıt, silah, savaş gereci, donatım ve giyecek, bina ve tesisler gibi ihtiyaçlar Milli Savunma, İçişleri ve ilgili bakanlık, kamu kurum ve kuruluşlarıyla MİT arasında önceden hazırlanacak planlarla belli edilir.

            Seferberlik veya savaş halinin ilanında silah altına alınan MİT mensupları, MİT emrine tertip edilir.

İKİNCİ KISIM
KADRO, PERSONEL VE MALÎ HÜKÜMLER

BİRİNCİ BÖLÜM
KADRO VE PERSONEL İŞLERİ

            KADRO
            Madde 9 - Milli İstihbarat Teşkilatı’nın fiili kadrosu, her yıl MİT Müsteşarlığınca tespit olunur ve Başbakan tarafından onaylanır.

            MEMUR VE SÖZLEŞMELİ PERSONEL
            Madde 10 - MİT kadrolarında istihdam edilen memurlar, bu Kanunda belirtilen özel hükümler dışında, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümlerine tabidir.

            MİT’de istihdam edilen sözleşmeli personelin istihdam şekli, sözleşme esasları, alacakları ücretlerin taban ve tavanı ile sağlık işlerine ait esaslar, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4 üncü maddesindeki sözleşmeli personel istihdamına ilişkin şartlar aranmaksızın, yönetmelikle düzenlenir.

            MİT’de sözleşmeli olarak çalıştırılan emekli personele ödenecek ücretler kendilerine sosyal güvenlik kuruluşlarınca bağlanmış olan emekli aylığının ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez.

            ASKERİ PERSONEL
            Madde 11 - Türk Silahlı Kuvvetleri kadrolarında olup, MİT’de görevlendirilecek subay, astsubay, sivil memur, erbaş ve erlerin sınıf, rütbe, ünvan ve miktarları her yıl ihtiyaca göre Genelkurmay Başkanlığı ve MİT Müsteşarlığınca müştereken tespit edilir.

            Subay ve astsubayların MİT’de görevlendirilmelerinde 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu’nun 124 üncü maddesinde öngörülen Bakanlar Kurulu kararı almak şartı aranmaz.

            Genelkurmay Başkanlığınca usulüne göre MİT emrine verilen subay ve astsubayların teşkilat içinde görevlendirilmeleri, bölge değiştirmeleri, ihtisas ve ihtiyaca göre MİT’ce yapılır.

            Türk Silahlı Kuvvetleri kadrolarında olup, MİT’de görevlendirilen personelin her türlü istihkakları mevcut hükümler dairesinde kendilerinin bağlı bulundukları bakanlık bütçelerinden ödenir. Ancak bu personele 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanununun değişik Ek-3 üncü maddesi gereğince yapılan zam ve tazminatlar toplamı, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa 31/07/1970 tarih ve 1327 sayılı Kanunla eklenen zam ve tazminatlara ilişkin ek maddenin 1, 2, 3, 4, 5 inci fıkraları gereğince ve bu Kanunla emsali MİT personeline yapılan ödemeler toplamından az olduğu takdirde aradaki fark kendilerine MİT bütçesinden tazminat olarak ödenir.

            PERSONELE İLİŞKİN ÖZEL HÜKÜM
            Madde 12 - MİT personelinin görev, yetki ve sorumlulukları genel hükümlere ilave olarak nitelikleri, atama ve hizmet süreleri, yer değiştirme esasları ile teşkilata alınma usul ve şartları ve teşkilatla ilişkilerinin kesilmesi gibi hususlar yönetmelikle düzenlenir.

            ATAMA İŞLEMLERİ
            Madde 13 - Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarı, Milli Güvenlik Kurulu’nda görüşüldükten sonra Başbakan’ın inhası ve Cumhurbaşkanı’nın onayı ile atanır.

            MİT Müsteşar yardımcıları ve başkanlar, MİT Müsteşarı’nın teklifi üzerine, Başbakan’ın inhası ve Cumhurbaşkanı’nın onayı ile atanır.

            Diğer personel MİT Müsteşarı tarafından atanır.

            Bu atamalar Resmi Gazete’de yayımlanmaz ve gizli tutulur.

            İSTİFA
            Madde 14 - MİT fiili kadrosuna atanan personelden; bu teşkilattaki göreve başladıkları tarihten itibaren beş yıl geçmeden istifa edenler veya istifa etmiş sayılanlar, görevle ilişkilerinin kesildiği tarihten itibaren beş yıl geçmedikçe Devlet memurluğuna alınamazlar.

            657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun değişik 97nci maddesinin (D) bendi hükümleri saklıdır.

            ZORUNLU GİDERLER
            Madde 15 - MİT mensuplarına görevlerinin zorunlu kıldığı giderleri karşılamak üzere yönetmelikte belirlenecek miktar ve esaslara göre ödeme yapılır.

            Bu harcamalar hakkında 1050 sayılı Muhasebei Umumiye Kanunu’nun 77nci maddesi hükmü uygulanır.

            HİZMET TAZMİNATI
            Madde 16 - MİT fiili kadrosuna dahil personele verilen brüt aylıkları (Ek göstergeler dahil) tutarının yüzde ellisine kadarı, hizmet tazminatı olarak ödenir. Ancak bu tazminatın kimlere ne oranda ödeneceği, personelin görev, yetki, sorumluluk ve nitelikleri esas alınarak MİT Müsteşarının teklifi üzerine Başbakanca tespit edilir.

            Yurt dışına sürekli görevle gönderilenlere bu tazminat verilmez.

            Hizmet tazminatına hak kazanmada ve ödenmesinde, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun aylıklara ilişkin hükümleri uygulanır.

            Bu tazminat damga vergisi hariç herhangi bir vergiye tabi tutulmaz.

            Bu tazminattan yararlananlar ayrıca 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na göre tespit olunan özel hizmet tazminatını alamazlar. Ancak, bu madde uyarınca tespit olunan hizmet tazminatından fazla olması halinde bu personele 657 sayılı Devlet Memurları Kanunuyla belirlenen özel hizmet tazminatı verilir.

            NAKDİ TAZMİNAT
            Madde 17 - MİT mensuplarından :

            a) Görevleri sırasında veya görevleri sona ermiş olsa bile MİT mensubu olmaları nedeniyle maruz kalacakları saldırı sonucu yaralanan, sakatlanan veya ölenler hakkında 3 /11/ 1980 tarih ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.

            b) Görevleri nedeniyle yaralanan veya hastalananlardan maluliyete uğrayanlara veya ölenlerin dul ve yetimlerine, yoksa muhtaç ana ve babasına yoksa bakmakla yükümlü olduğu kardeşlerine genel hükümlere ilave olarak ayrıca tazminat verilir. Bu tazminatın miktarı birinci derecedeki Devlet memurunun maaşının brüt tutarının on katını geçemez.

            c) Bu tazminatların birinden yararlanan diğerinden yararlanamaz.

            Tazminatın verilmesine ait usul ve esaslar yönetmelikte gösterilir.

            SAĞLIK İŞLERİ
            Madde 18 - MİT personeli ile herhangi bir şekilde sağlık yardımından yararlanamayan eşi, bakmakla yükümlü olduğu anası, babası ve aile yardım ödeneğine hak kazanan çocuklarının muayene ve tedavilerini, kamu kurum ve kuruluşlarına ait her türlü sağlık tesislerinde yaptırabilirler. Muayene ve tedavi giderleri MİT bütçesinden karşılanır. Muayene ve tedavilerin ne şekilde yapılacağına ait esaslar yönetmelikle düzenlenir. MİT mensuplarından hizmetleri nedeniyle yaralanan veya hastalananların yurt dışında tedavileri genel hükümler çerçevesinde yaptırabilir.

            BAŞKA KURUMA NAKİL
            Madde 19 - MİT fiili kadrosuna dahil personelden, teşkilatın özelliği ve hizmetin gerekli kıldığı şart ve vasıflar gözönüne alınarak teşkilata intibak edemedikleri üstlerince tescil edilenler, MİT Müsteşarı’nın teklifi ve Başbakan’ın uygun görmesi üzerine genel hükümlere göre başka bir kurum veya kuruluşa naklen atanırlar.

İKİNCİ BÖLÜM
MALİ HÜKÜMLER

            BÜTÇE
            Madde 20 - Milli İstihbarat Teşkilatı’nın giderlerini karşılamak amacıyla her yıl Başbakanlık bütçesi içerisinde özel bir tertibe yeteri kadar ödenek konulur.

            MİT Müsteşarlığı için konulan ödeneğin mali yıl içerisinde hizmete kafi gelmemesi halinde ihtiyaç duyulan ödenek Maliye Bakanlığınca öncelikle karşılanır.

            MİT’e tahsis edilen ödeneklerin ita amiri MİT Müsteşarı’dır.

            MİT Müsteşarı bu yetkisini yazılı olarak devredebilir.

            MİT Müsteşarlığı için Başbakanlık bütçesine konulan ödenekler, Yasama Organının ilgili komisyonunda gizli bir oturumda görüşülerek karara bağlanır.

            MİT Müsteşarlığı bütçesinin hazırlanması ile harcama esas ve usulleri yönetmelikle belirlenir.

            GİZLİ HİZMET GİDERLERİ
            Madde 21 - MİT Müsteşarı gizli hizmet giderlerinin hizmetin gereklerine göre harcanmasından Başbakan’a karşı sorumludur.

            BÜTÇE UYGULAMASI
            Madde 22 - MİT Müsteşarlığının harcamaları, 1050 sayılı Muhasebei Umumiye Kanunu ile 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu ve bunların ek ve değişikliklerine tabi değildir.

            Bu konularda takip edilecek usul ve esaslar yönetmelikle tespit edilir.

            DÖVİZ TAHSİSİ VE MUAFİYETLER
            Madde 23 - MİT Müsteşarlığınca yurt dışından sağlanacak her türlü silah, araç, gereç ve malzeme için acil ve zorunlu hallerde normal ithal kotası dışında öncelikle döviz tahsisi yapılır. Bu silah, araç, gereç ve malzemeler her ne yolla sağlanırsa sağlansın gümrük ve her türlü vergi, resim ve harçlardan muaftır.

            TAŞIT ALIMI
            Madde 24 - MİT Müsteşarlığı 237 sayılı Taşıt Kanunu’nun 4, 5 ve 6 ncı maddelerine tabi değildir.

            Aynı Kanunun 10 ncu maddesi uyarınca gerek yurt içinden ve gerekse yurt dışından alınacak araçların cins ve miktarı ile nereden alınacağı Başbakan’ın onayı ile tespit edilir.

ÜÇÜNCÜ KISIM
ÇEŞİTLİ HÜKÜMLER

            SİLAH TAŞIMA
            Madde 25 - MİT mensupları, memuriyetlerinin devamı süresince demirbaşa kayıtlı silahları veya şahsi silahlarını meskun bölgeler dahil her yerde taşıyabilirler.

            CEZAİ TAKİBAT İZNİ
            Madde 26 - MİT mensuplarının görevlerini yerine getirirken, görevin niteliğinden doğan veya görevin ifası sırasında işledikleri iddia olunan suçlardan ötürü haklarında cezai takibat yapılması Başbakan’ın iznine bağlıdır.

            CEZAİ HÜKÜMLER
            Madde 27 - Milli İstihbarat Teşkilatı’nın görev ve faaliyetlerine taalluk eden evrak veya malumatı istihsal eden kişi, fiil daha ağır bir cezayı gerektirmiyorsa iki seneden sekiz seneye kadar ağır hapis cezası ile cezalandırılır.

            Birinci fıkrada yazılı suçun icrası, resmi sıfat ve memuriyeti sona ermiş olsa dahi görevi gereği bu evrak veya malumatı elinde bulunduran veya malumata malik olan kimsenin taksiri neticesi mümkün kılınmış veya sadece kolaylaştırılmış olursa malumatı elinde bulunduran hakkında bir seneden beş seneye kadar ağır hapis cezası hükmolunur.

            Bu evrak ve vesikaların münderecatı ile malumatı ifşa eden kimse, fiil daha ağır bir cezayı gerektirmiyorsa, beş seneden aşağı olmamak üzere ağır hapis ile cezalandırılır. Eğer fiil suçlunun taksiri neticesi vukubulmuş ise, altı aydan iki seneye kadar hapis cezası verilir.

            İfşa suçunun yayın vasıtaları ile işlenmesi halinde verilecek ceza 1/2 nispetinde artırılır.

            YETKİLERİN KULLANILMASININ ÖNLENMESİ
            Madde 28 - Bu Kanunda yazılı yetkilerin kullanılmasını ihmal veya suistimal suretiyle önleyen kamu görevlileri hakkında Türk Ceza Kanunu’nun ilgili hükümleri uygulanır.

            TANIKLIK
            Madde 29 - Görevin gizliliği ve Devletin çıkarlarının zorunlu kıldığı hallerde MİT mensuplarının tanık olarak dinlenebilmesi, MİT Müsteşarı’nın iznine bağlıdır.

            İSTİSNA
            Madde 30 - Milli İstihbarat Teşkilatı merkez ve taşra kuruluşları ve personeli, Bakanlıkların Kuruluş ve Görev Esasları Hakkındaki Kanunun kapsamı dışındadır.

            Milli İstihbarat Teşkilatı’nda çalışan tabiplere Bazı Sağlık Personelinin Devlet Hizmeti Yükümlülüğüne Dair 21.8.1981 tarihli ve 2514 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaz. Ancak bunlardan pratisyen tabiplerin 4 yıl, uzman tabiplerin 4 yıl süre ile MİT’de sürekli çalışmaları şarttır.

            FİİLİ HİZMET ZAMMI
            Madde 31 - MİT fiili kadrosuna dahil olup, halen çalışan memurların teşkilatta geçen hizmet sürelerine, görevlerine intisap tarihinden başlamak üzere, 5434 sayılı Kanunun 32 nci maddesine göre yılda üç aylık fiili hizmet zammı eklenir.

            YÖNETMELİKLER
            Madde 32 - Bu Kanunun muhtelif maddelerinde çıkarılması öngörülen yönetmelikler, Kanunun yayımı tarihinden itibaren en geç altı ay içinde MİT Müsteşarlığınca hazırlanarak, Başbakan tarafından onaylanmak suretiyle yürürlüğe konulur. Bu yönetmelikler Resmi Gazetede yayımlanmaz.

            YÜRÜRLÜKTEN KALDIRMA
            Madde 33 - 644 sayılı Milli İstihbarat Teşkilatı Kanunu ile ek ve değişiklikleri yürürlükten kaldırmıştır.

           Geçici Madde 1 - Bu Kanun yürürlüğe girdiği tarihte Milli İstihbarat Teşkilatı’nın kuruluşu yeniden düzenlenir. Bu kuruluşa uygun şekilde yeniden kadrolar alınır.

            Bu kadroların alınması ve atamaların yapılması tarihine kadar geçecek süre zarfında eski kadrolar yürürlükte kalır ve bu kadrolara istinaden ödemelere devam edilir.

            Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte Milli İstihbarat Hizmetleri Sınıfı personelinin memuriyet statülerinin gerçekleşmesi için alınmış bulunan her türlü onay bir defaya mahsus olmak üzere bu durumdaki personel için geçerli sayılır.

           Geçici Madde 2 - Milli İstihbarat Teşkilatı personelinin, geçmiş yıllar için 31 inci maddeye göre fiili hizmet sürelerine eklenecek fiili hizmet zamları, ilave edilecek müddet hangi yıl için hesaplanmışsa o yılın emekli keseneği ve kurum karşılıkları ile aylık tutarına göre, kurumca tahakkuk ettirilir.

           Geçici Madde 3 - Bu Kanunda öngörülen yönetmelikler yürürlüğe konuluncaya kadar 644 sayılı Kanun uyarınca çıkarılmış olan talimatların bu Kanuna aykırı olmayan hükümlerinin uygulamasına devam olunur.

            YÜRÜRLÜK
            Madde 34 - Bu Kanun 1 Ocak 1984 tarihinde yürürlüğe girer.

            YÜRÜTME
            Madde 35 - Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.