montreux
 
Boğazlar Rejimi hakkında Montreux’de 20 Temmuz 1936 tarihinde imza edilen Mukavelename 

            Haşmetli Bulgarlar Kıralı, Fransa Cumhuriyeti Reisi, Haşmetli Büyük Britanya, İrlanda ve Denizaşırı Britanya Ülkeleri Kıralı ve Hindistan İmparatoru, Haşmetli Elenler Kıralı, Haşmetli Japonya İmparatoru, Haşmetli Romanya Kıralı, Türkiye Cumhuriyeti Reisi, Sovyetik Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği Merkezi İcra Komitesi ve Haşmetli Yugoslavya Kıralı. 

            Boğazlar umumi tabiri altında ifade edilen Çanakkale Boğazı, Marmara denizi ve Karadeniz Boğazından geçişi ve seyrisefaini Lozan’da 24 Temmuz 1923 tarihinde imza edilmiş olan sulh muahedenamesinin 23 üncü maddesiyle tespit edilen prensibi, Türkiye’nin emniyeti ve Karadeniz sahildarı Devletlerin Karadenizdeki emniyeti çerçevesi dâhilinde, koruyacak tarzda tanzim etmek arzusiyle mütahassis olarak; 

            İşbu Mukavelenameyi 24 Temmuz 1923 tarihinde Lozanda imza edilmiş olan mukavelenamenin yerine ikameye karar vermişler ve murahhas olarak atideki zevatı tâyin etmişlerdir: 

            Haşmetli Bulgarlar Kıralı: 

            Doktor Nicolas P. Hicolaev, Orta Elçi, Hariciye ve Mezahip Nezareti Kâtibi Umumisi; 

            M. Pierre Neicov, orta Elçi, Hariciye ve Mezahip Nezareti Siyasi İşler Müdürü. 

            Fransa Cumhuriyet Reisi: 

            M. Paul Boncour, Ayan Meclisi Azası, Akvam Cemiyetinde Fransa Daimi Murahhası, sabık Başvekil, sabık Hariciye Nazırı. Legion d’Honneur nişanının Chevalier rütbesini ve Harb Salibini haiz; 

            M. Henri Ponsot, Fransa Cumhuriyeti Ankara Fevkalâde Büyük Elçi ve Murahhası, Legion d’Honneur nişanının Grand Officier rütbesini haiz. 

            Haşmetli Büykü Britanya, İrlanda ve Denizaşırı Britanya Ülkeleri Kıralı ve Hindistan İmparatoru: 

            Büyük Britanya, Şimali irlanda ve herbiri ayrı ayrı Akvam Cemiyeti âzası bulunmayan Britanya İmparatorluğu sair bütün aksamı için: 

            Asaletli Lord  Stanley, P. C., M. C., M. P., Bahriye Nezareti Parlâmento âzası Müsteşarı; 

            Avusturalya Commonwealth’i için: 

            Asaletli Stanley Melbourne Bruce, C. H., M. C., Avusturalya Commonwealth’inin Londradaki Fevkâlade Komiseri; 

            Haşmetli Elenler Kıralı: 

            M. Nicolas Politis, Yunanistanın Paris Orta Elçi ve Fevkalâde Murahhası, sabık Hariceye Nazırı; 

            M. Raoul Bibica Rosetti, Yunanistanın Akvam Cemiyeti nezdinde Daimi Murahhası. 

            Haşmetli Japonya İmparatoru: 

            M. Naotake Sato, Jusammi, Soleil-Levant nişanının birinci rütbesini haiz, Paris Fevkalâde Büyük Elçi ve Murahhası; 

            M. Massa-aki Hotta, Jushii, Soleil –Levent nişanının ikinci rütbesini haiz, Bern Fevkalâde Murahhası ve Orta Elçisi. 

            Haşmetli Romanya Kıralı: 

            M. Nicolas Titülesco, Hariciye Nazırı; 

            M. Constantin contzesco, Orta Elçi, Avrupa ve Beynelmilel Tuna Komisyonları Romanya Murahhası; 

            M. Vaspasien Pella, Lâhey Fevkalâde Murahhas ve Orta Elçisi. 

            Türkiye Cumhuriyeti Reisi: 

            Dr. Rüştü Aras, Hariciye Vekili, İzmir Mebusu; 

            Suat Davaz, Türkiye Cumhuriyeti Paris Fevkalâde Büyük Elçisi ve Murahhası; 

            Numan Menemencioğlu, Türkiye Büyük Elçisi, Hariciye Vekâleti Umumi Kâtibi; 

            Asım Gündüz, Korgeneral, Genelkurmay İkinci Başkanı; 

            Necmettin Sadak, Akvam Cemiyeti nezdinde Türkiye Daimi Murahhası, Sivas Mebusu, Büyük Millet Meclisi Hariciye 
Encümeni Mazbata Muharriri. 

            Sovyetik Sosyalist Cumhuriyetleri Merkezi İcra Komitesi: 

            M. Maxime Litvinoff, Sovyetik Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği Merkezi İcra Komitesi âzasından, Hariciye halk Komiseri 

            Haşmetli Yugoslavya Kıralı: 

            M. Ivan Soubbotitch, Akvam Cemiyeti nezdinde Yugoslavya Kırallığı Daimi Murahhası. 

            Bu zevat usulüne muvafık ve muteber görülen salâhiyetnamelerini ibraz ettikten sonra aşağıdaki hükümleri 
kararlaştırmışlardır: 

            Madde 1. 
            Yüksek Akıd Taraflar Boğazlarda denizden geçiş ve seyrisefain serbestisi prensibini kabul ve teyit ederler. 
            Bu serbestinin istimali bundan böyle İşbu Mukavele hükümleri ile tanzim edilir. 

 
KISIM I.
TİCARET GEMİLERİ

            Madde 2. 
            Sulh zamanında, ticaret gemileri, sancak ve hamule ne olursa olsun, gündüz ve gece, aşağıdaki 3 üncü maddenin hükümleri mahfuz kalmak üzere hiçbir merasime tabi olmadan Boğazlardan geçiş ve seyrisefain tam serbestisinden müstefit olacaklardır. Bu gemiler Boğazların hiçbir limanında tevakkuf etmeksizin transit suretiyle geçtikleri takdirde Türkiye alâkadar makamları tarafından cibayeti bu Mukavelenamenin 1 inci lâhikasında derpiş edilen rüsum veya tekâliften başka hiçbir rüsum veya tekâlife tabi tutulmayacaktır. 

            Bu rüsum veya tekâlifin cibayetini teshil etmek için Boğazlardan geçecek ticaret gemileri 3 üncü maddede tasrih edilen merkezin memurlarına isimlerini, tabiiyetlerini, tonajlarını, gidecekleri yeri ve nereden geldiklerini bildireceklerdir. 

            Kılavuzluk ve römorkaj ihtiyari kalır. 

            Madde 3. 
            Ege Denizinden veya Karadenizden Boğazlara dahil olacak her gemi, beynelmilel sıhhi hükümler çerçevesi dahilinde Türk nizamlarile vazedilmiş olan sıhhi kontrola tabi olmak için Boğazlarmethaline yakın bir sıhhat merkezinde tavakkuf edecektir. Temiz patenteleri olan veyahut işbu maddenin 2 nci fıkrasındaki hükümleri şümulüne girmediklerini tasdik eden sıhhi bir beyanname ibraz eyleyen gemiler için bu kontrol gündüz ve gece mümkün olan âzami rüsatle icra edilecek ve bu gemiler Boğazlardan geçişleri esnasında başka hiçbir tevakkufa mecbur edilmeyeceklerdir. 

            İçinde veba, kolera, sarıhumma lekelihumma veya çiçek vakaları bulunan veyahut içinde yedi günden az bir zaman evvel bu hastalıklar bulunmuş olan gemilerle bulaşık bir limanı beş defa 24 saatten az bir zamandan beri terketmiş olan gemiler Türk makamlarının tâyin edebilecekleri sıhhat zabıta memurlarını irkâp etmek üzere bundan evvelki fıkrada tasrih edilen sıhhat merkezinde tavakkuf edeceklerdir. Bundan dolayı hiçbir rüsum ve tekâlif alınmayacak ve sıhhat zabıta memurları Boğazların mahrecinde bir sıhhat merkezinde indirileceklerdir. 

            Madde 4. 
            Harb zamanında, Türkiye muharip olmadığı takdirde, ticaret gemileri, sancak ve hamule ne olursa olsun, 2 nci ve 3 üncü maddelerde derpiş edilen şerait dairesinde Boğazlarda geçiş ve seyrisefer serbestisinden müstefit olacaklardır. Kılavuzluk ve römorkaj ihtiyari kalır. 

            Madde 5. 
            Harb zamanında, Türkiye muharip olduğu takdirde, Türkiye ile harp eden bir memlekete mensup olmayan ticaret gemileri, düşmana hiçbir suretle müzaheret etmemek şartile, Boğazlarda geçiş ve seyrisefer serbestisinden müstefit olacaklardır. 

            Bu gemiler Boğazlara gündüz girecekleri ve geçiş her defasında Türk makamları tarafından gösterilecek yoldan vâkı olacaktır. 

            Madde 6. 
            Türkiye kendini pek yakın bir harb tehlikesi tehdidine maruz telâkki ettiği takdirde yine 2 nci madde hükümlerinin tatbikine devam edilecektir. Ancak gemilerin Boğazlara gündüz girmeleri ve geçişin, her defasında Türk makamları tarafından gösterilen yoldan vâkı olması lâzımdır. 

            Kılavuzluk bu takdirde mecburi kılınabilecek, ancak ücrete tabi olmayacaktır. 

            Madde 7. 
            (Ticaret gemileri) tabiri işbu Mukavelenamenin ikinci kısmile istihdaf edilmemiş bütün gemilere şâmildir. 

KISIM II.
HARB GEMİLERİ

            Madde 8. 
            İşbu Mukavele mucibince harb gemileri ve onların vasıfları ile tonajlarının hesabı için muteber olacak tarif işbu Mukavelenamenin ikinci lâhikasında olan tariftir. 

            Madde 9. 
            Askeri bahriyenin mayi olsun olmasın mahrukat nakli için hassaten inşa edilmiş olan yardımcı gemileri 13 üncü maddede istihdaf olunan mütekaddim ihbara tabi tutulmayacak ve Boğazları münferiden geçmek şartile 14 ve 18 inci maddeler mucibince tahdide tabi tonajlar hesabına girmeyeceklerdir. Bununla beraber sair geçiş şeraiti hususunda harb gemilerine kıyasen muameleye tabi tutulmakta berdevam olacaklardır. 

            Bundan evvelki fıkrada istihdaf edilen yardımcı gemiler, derpiş edilen istisnadan ancak teslihatları: sabit hedeflere karşı âzami, 105 milimetre çapında iki top; ve hava hedeflerine karşı azami, 75 milimetre çapında iki silâhtan fazlasını ihtiva etmediği takdirde istifade edebileceklerdir. 

            Madde 10. 
            Sulh zamanında hafif suüstü gemileri, küçük muharebe gemileri ve yardımcı gemiler gerek Karadenize sahildar olan gerek olmayan Devletlere mensup bulunsunlar, hiçbir rüsum ve tekâlife tabi tutulmadan Boğazlardan geçiş serbestisinden istifade edeceklerdi, şu şart ile ki bunlar Boğazlara gündüz ve aşağıdaki 13 üncü ve mütaakip maddelerde derpiş edilen şerait dairesinde girerler. 

            Yukarıki fıkrada istihdaf edilen sınıflara dahil olan gemilerden gayrı harb gemileri ancak 11 ve 12 nci maddelerde derpiş edilen hususi şerait dahilinde geçiş hakkını haiz olacaklardır. 

            Madde 11.  
            Karadeniz sahildarı Devletler 14 üncü maddenin 1 inci fıkrasında derpiş edilen tonajdan yüksek bir tonajda bulunan hattıharb gemilerini, Boğazlardan geçirmeğe mezundurlar, şu şart ile ki: bu gemiler Boğazları birer birer ve refakatlerinde en çok iki torpito ile geçerler.  

            Madde 12. 
            Karadeniz sahildarı Devletler, bu deniz haricinde inşa ettirdikleri veya satın aldıkları denizaltı gemilerini, eğer tezgâha konma veya mubayaadan Türkiye’ye vakti zamanile haber verilmiş ise, üssübahrilerine ltihak etmek üzere, Boğazlardan geçirmek hakkını haiz olacaklardır. 

            Mezkur devletlere ait denizaltı gemileri, bu hususta Türkiye’ye tashirat verilmek şartile, bu deniz haricinde kâin tezgâhlarda tamir edilmek üzere keza Boğazlardan geçebileceklerdir. 

            Gerek birinci ve gerek ikinci takdirde denizaltı gemileri gündüz ve su üstünde seyrisefer edecekler ve Boğazlardan münferiden geçeceklerdir. 

            Madde 13. 
            Harb gemilerinin Boğazlardan geçmesi için Türkiye Hükümetine siyasi tarik ile bir mütekaddim ihbar vâkı olmak lâzımdır. Bu mütekaddim ihbarın normal müddeti sekiz gün olacaktır; ancak Karadeniz sahildarı olmayan Devletler için bu müddetin on beş güne iblâğı arzuye şayandır. Bu mütekaddim ihbarda gemilerin gidecekleri mahal, isimleri, tipleri ve adetleri ile azimette geçiş ve ledelicap, avdette geçiş tarihleri tasrih edilecektir. Her tarih tebeddülü üç günlük bir mütekaddim ihbara mevzu teşkil edecektir. 

            Azimet geçişinde Boğazlara giriş ilk mütekaddim ihbarda gösterilen tarihten itibaren beş gün zarfında vuku bulmalıdır. Bu mühletin inkızasından sonra ilk mütekaddim ihbar için olduğu gibi ayni şerait dahilinde yeni bir mütekaddim ihbar verilecektir. 

            Geçiş esnasında bahri kuvvet kumandanı, tevakkufa mecbur olmaksızın, Çanakkale veya Karadeniz Boğazları methalindeki bir işaret istasyonuna emri altındaki kuvvetin sarih teşekkülünü bildirecektir. 

            Madde 14. 
            İşbu Mukavelenamenin 11 inci maddesinde ve 3 nücü lâhikasında derpiş edilen ahval müstesna olmak üzere Boğazlarda transit halinde bulunabilecek ecnebi bahri kuvvetlerin âzami tonaj mecmuu 15.000 tonu tecavüz etmeyecektir. 

            Her halde bundan evvelki fıkrada istihdaf edilen kuvvetler dokuz gemiden ziyade olamaz. 

            Karadenize sahildar olan veya olmayan Devletlere ait olup, 17 nci madde ahkâmına tevfikan Boğazlardaki bir limanı ziyaret eden gemiler bu tonaja dahil olmayacaklardır. 

            Kaza geçiş esnasında hasara uğramış olan harb gemileri bu tonaja dahil olmayacaklardır; bu gemiler tamirat esnasında, Türkiye tarafından isdar edilen hususi emniyet ahkâmına tabi tutulacaklardır. 

            Madde 15. 
            Boğazlarda transit olarak bulunan harb gemileri hamil bulunabilecekleri hava safinelerini hiçbir suretle kullanamazlar. 

            Madde 16. 
            Boğazlarda transit olarak bulunan harb gemileri hasar veya deniz arızası halleri müstesna olmak üzere, geçişlerine muktazi müddetten fazla Boğazlarda kalamazlar. 

            Madde 17. 
            Yukarki maddelerin ahkâmı her hangi bir tonaj veya teşekkülde bir bahri kuvvetin, Türkiye Hükümetinin daveti üzerine Boğazlardaki bir limana mahdut bir müddet için bir nezaket ziyaretinde bulunmasına hiçbir surette mâni olamaz. Bu kuvvet Boğazları geldiği yoldan terkedecektir, şu kadar ki, 10,14, ve 18 inci maddeler ahkâmı mucibince Boğazlardan transit olarak geçmek için matlup şeraiti haiz ise bu hükümden müstesnadır. 

            Madde 18. 
            1- Karadeniz sahildarı olmayan Devletlerin sulh zamanında bu denizde bulundurabilecekleri tonaj mecmuu aşağıdaki veçhile tahdit edilmiştir: 

            a) Aşağıdaki (b) fıkrasında derpiş edilen hal müstesna olmak üzere mezkur Devletlerin mecmuu tonajı 30.000 i tecavüz etmeyecektir. 

            b) Şayet her hangi bir zaman Karadenizin en kuvvetli filosunun tonajı işbu Mukavelenamenin imzası tarihinde bu denizde en kuvvetli olan filonun tonajını, asgari 10.000 ton tecavüz ederse (a) fıkrasında tasrih edilmiş olan 30.000 tonluk mecmu tonaj o derecede ve âzami 45.000 tona varıncaya değin tezyit edilecektir. Bu maksatla, sahildar her devlet İşbu Mukavelenamenin 4 üncü lâhikasına tevfikan Tçürkiye Hükümetine her senenin 1 Kânunusani ve 1 temmuz tarihlerinde Karadenizdeki filosunun tonaj yekununu bildirecektir ve Türkiye Hükümeti bu malumatı sair Yüksek Akıd Taraflara ve keza Akvam Cemiyeti Umumi Kâtibine isal edecektir. 

            c) Karadenize sahildar olmayan Devletlerde herhangi birinin bu denizde bulundurabileceği tonaj yukarıki a) ve b) fıkralarında istihdaf edilen mecmu tonajın üçte ikisini tecavüz etmeyecektir. 

            d) Bununla beraber Karadeniz sahildarı olmayan bir veya birkaç Devlet bu denize, insani bir maksatla bahri kuvvetler göndermek istedikleri takdirde, mecmuu hiçbir ihtimalde 8.000 tonu tecavüz edemeyecek olan bu kuvvetler işbu Mukavelenamenin, 13 üncü maddesinde derpiş edilen mütekaddim ihbara lüzum olmaksızın aşağıdaki şerait dahilinde Türkiye Hükümetinden istihsal edecekleri müsaade üzerine Karadenize girebileceklerdir. Eğer yukarıki a) ve b) fıkralarında istihdaf edilen tonaj mecmuu dolmamışsa ve gönderilmesi talep edilen kuvvetlerle tecavüz edilmeyecek ise Türkiye Hükümeti kendisine vâkı olan talebi aldıktan sonra en kısa bir müddet zarfında mezkur müsaadeyi ita edecektir. Şayet mezkur mecmu tonaj zaten istimal edilmiş bulunuyorsa veya gönderilmesi talep edilen kuvvetlerle bu yekun tecavüz edilecek ise, Türkiye Hükümeti, bu müsaade talebinden Karadeniz sahildarı Devletleri derhal haberdar edecek ve eğer bu Devletler, haberdar edildiklerinden 24 saat sonra bir itiraz sarfetmezler ise alâkadar Devletlere, talepleri hakkında verdiği kararı en geç kırk sekiz saatlik nizami bir mühlet zarfında bildirecektir. 

            Karadenize sahildar olmayan Devlet bahri kuvvetlerinin, Karadenize bundan sonraki her duhulü ancak yukarıki a) ve b) fıkralarında derpiş edilen mecmu tonajın müsaadesi nispetinde olacaktır. 

            2- Karadenizde bulunmalarının maksadı ne olursa olsun, sahildar olmayan Devletlerin harb gemileri bu denizde yirmi bir günden ziyade kalamayacaklardır. 

            Madde 19. 
            Harb zamanında, Türkiye muharip olmadığı takdirde, harb gemileri 10 ilâ 18 inci maddelerde tasrih edilen şeraitin ayni şerait dahilinde Boğazlardan tam bir geçiş ve seyrisefain serbestisinden müstefit olacaklardır. 

            Bununla beraber muharip herhangi bir Devletin harb sefinelerinin Boğazlardan geçmesi memnu olacaktır, şu kadar ki, işbu Mukavelenamenin 25 inci maddesinin tatbiki şümulüne giren haller ve keza Akvam Cemiyeti misakı çerçevesi dahilinde akdedilip mezkur misakın 18 inci maddesi ahkâmı mucibince tescil ve neşredilen ve Türkiye’yi bağlayan bir mütekabil müzaheret muahedenamesi, mucibince, tecavüze duçar olan bir Devlete yapılacak müzaheret halleri bundan müstasnadır. 

            Yukarıki fıkrada derpiş edilen istisnai ahvalde 10 ilâ 18 inci maddelerde tasrih edilen tahdidat kabili tatbik olmıyacaktır. 

            Yukarıki 2 nici fıkrada vazedilen geçiş memnuiyetine rağmen Karadenize sahildar olan veya olmayan mahurip Devletlere ait olup da mensup bulundukları limanlardan ayrılmış bulunan harb gemileri bu limanlara iltihak etmek müsaadesini haizdirler. 

            Muharip harb gemilerinin Boğazlarda bir guna zabt ve musadereye tevessül etmeleri, muayene hakkını icra eylemeleri veya diğer herhangi bir hasmane harekette bulunmaları memnudur. 

            Madde 20. 
            Harb zamanında, Türkiye muharip olduğu takdirde, 10 ilâ 18 inci maddeler ahkâmı tatbik edilmeyecektir; harb gemilerinin geçmesi tamamen Türkiye Hükümetinin rey ve ihtiyarına bırakılacaktır. 

            Madde 21. 
            Türkiye, kendisini pek yakın bir harb tehlikesi tehdidine maruz telâkki ettiği takdirde, işbu Mukavelenamenin 20 nci maddesi ahkâmını tatbik hakkını haiz olacaktır. 

            Yukarıki fıkranın Türkiye’ye verdiği selâhiyetin Türkiye tarafından istimalinden evvel Boğazlardan geçmiş olup bu suretle mensup bulundukları limanlardan ayrılmış bulunan harb gemileri bu limanlara iltihak edebileceklerdir. Bununla beraber şurası mukarrerdir ki Türkiye, tavır ve hareketi ile uşbu maddenin tatbikına sebep olan Devletin gemilerini bu haktan istifade ettirmeyebilecektir. 

            Türkiye Hükümeti, yukarıki birinci fıkranın kendisine verdiği selâhiyeti istimal ettiği takdirde Yüksek Akıd Taraflarla Akvam Cemiyeti Umumi Kâtibine bu hususta bir tebliğ göbderecektir. 

            Cemiyeti Akvam Konseyi üçte iki ekseriyetle Türkiye’nin bu suretle ittihaz etmiş olduğu tedbirlerin haklı olmadığına karar verirse ve işbu Mukavelenameye vaziülimza Yüksek Akıd Tarafların ekseriyeti de keza ayni reyde bulunursa, Türkiye Hükümeti bahse mevzu tedbirlerle işbu Mukavelenamenin 6 ncı maddesi, mucibince alınmış olabilecek tedbirleri refetmeği taahhüt eder. 

            Madde 22. 
            İçinde veba, kolera, sarıhumma, lekelihumma veya çiçek vakaları bulunan veyahut içinde yedi günden az bir zaman evvel bu hastalıklar bulunmuş olan harb gemilerile, beş defa 24 saatten az bir zamandan beri bulaşık bir lamanı terketmiş ilan harb gemileri, Boğazları karantine altında geçecekler ve Boğazların bulaştırılmasına imkân bırakmamak için muktazi tahaffuz tedbirlerini gemi vesatile ittihaz etmeğe mecbur olacaklardır. 

KISIM III.
HAVA SEFİNELERİ

            Madde 23. 
            Sivil hava sefinelerinin Akdeniz ve Karadeniz arasında geçişini temin etmek için, Türkiye Hükümeti, Boğazların memnu mıntakaları haricinde bu geçişe mahsus hava yollarını gösterecektir; sivil hava sefineleri Türkiye Hükümetine, arızi uçuşlar için üç gün evvel bir mütekaddim ihbar ve muntazam servis seferleri için geçiş tarihlerini tasrih eden umumi bir mütekaddim ihbar vermek suretile bu yolları kullanabileceklerdir. 

            Diğer taraftan, Boğazların yeniden askerileştirilmesine rağmen, Türkiye Hükümeti, Türkiye’de mer’i havai seyrisefer nizamatına tevfikan Avrupa ile Asya arasında Türkiye arazisi üzerinden uçmalarına müsaade edilmiş olan sivil hava safinelerinin tam bir emniyetle geçmeleri için muktazi teshilâtı gösterecektir. Uçuş müsaadesi verilmiş olan ahval için Boğazlar mıntıkasında takip edilecek yol vakit vakit gösterilecektir. 

KISIM IV.
UMUMİ AHKAM

            Madde 24. 
            Boğazlar rejimine dair 24 Temmuz 1923 tarihli mukavelename mucibince teassüs etmiş olan Beynelmilel Komisyonun salâhiyetleri Türkiye Hükümetine devredilmiştir. 

            Türkiye Hükümeti, 11,12,14 ve 18 inci maddelerin tatbikına mütedair istatistikleri toplamağı ve malumatı vermeği taahhüt eder. 

            Türkiye Hükümeti, bu Mukavelenamenin harb gemilerinin Boğazlardan geçişine dair olan her hükmünün icrasına nezaret edecektir. 

            Türkiye Hükümeti, ecnebi bahri bir kuvvetin yakında Boğazlardan geçeceğinden haberdar edilir edilmez, bu kuvvetin teşekkülünü, tonajını, Boğazlara duhulü için derpiş edilen tarihi ve ledelicap, muhtemel avdet tarihini Yüksek Akıd Tarafların Ankara’daki mümessillerine bildirecektir. 

            Türkiye Hükümeti Boğazlarda ecnebi harb gemilerinin seyrifeserini gösteren ve ticarete ve işbu Mukavelenamede derpiş edilen bahri ve havai seyrisefaine faideli olan her türlü malumatı ihtiva eden senelik bir raporu Akvam Cemiyeti Umumi Kâtipliğile Yüksek Akıd taraflara tevdi edecektir. 

            Madde 25. 
            İşbu Mukavelenamenin hiçbir hükmü, Türkiye için veya Akvam cemiyeti âzası herhangi başka bir Yüksek Akıd Taraf için Akvam Cemiyeti Misakından mütevelit hukuk ve vecibleri ihlâl edemez. 

KISIM V. 
NİHAİ AHKAM 

            Madde 26.  
            İşbu Mukavelename en kısa bir müddet zarfında tasdik edilecektir. 

            Tasdiknameler, Paris’de Fransa Cumhuriyeti Hükümeti Hazinei Evrakına tevdi edilecektir. 

            Japonya Hükümeti, tasdiki icra edilmiş olduğunu Paris’teki siyasi mümessili vasıtasile Fransa Cumhuriyeti Hükümetine bildirmekle iktifa edebilecek ve bu takdirde tasdiknameyi mümkün olan süratle isal edecektir. 

            Türkiyeninki de dahil olmak üzere altı tasdikname tevdi edilir edilmez bir tevdi zabıtnamesi tanzim edilecektir. Bundan evvelki fıkrada derpiş edilen tebliğ, bu hususta, tasdikname tevdiine muadil olacaktır. 

            İşbu Mukavelename bu zabıtname tarihinden itibaren mer’iyet mevkiine girecektir. 

            Fransa Hükümeti bundan evvelki fıkrada derpiş edilen zabıtname ile bilâhare tevdi edilecek tasdiknamelerin tevdi zabıtnamelerinin aslına mutabık birer suretini Yüksek Akıd Tarafların kâffesine tevdi edecektir. 

            Madde 27.  
            Mevkii mer’iyete girdiğinden itibaren, işbu Mukavelename, 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Sulh Muahedanemesine vazilülimza herhangi bir Devletin iltihakına açık olacaktır. 

            Herhangi bir iltihak diplomasi tarikile Fransa Cumhuriyeti Hükümetine ve onun tarafından da Yüksek Akıd Tarafların kâffesine tebliğ edilecektir. 

            Bu iltihak Fransa Hükümetine yapılan tebliğ tarihinden itibaren muteber olacaktır. 

            Madde 28.  
            İşbu mukavelename mevkii mer’iyete girdiği tarihten itibaren yirmi sene müddetle mer’i olacaktır. 

            Bununla beraber işbu Mukavelenamenin 1 inci maddesinde teyit etilen geçiş ve seyrisefain serbestisi prensibinin müddeti namahdutdur. 

            Mezkur yirmi senelik müddetin inkızasından iki sene evvel, hiçbir Yüksek Akıd Taraf, Fransa Hükümetine fesih ihbarnamesi vermemiş ise, işbu Mukavelename, bir fesih ihbarnamesi gönderilmesinden itibaren iki sene geçinceye kadar muteber kalacaktır. Bu ihbarname Fransa Hükümeti tarafından Yüksek Akıd Taraflara tebliğ edilecektir. 

            İşbu Mukavelename, bu madde ahkâmı mucibince feshedildiği takdirde Yüksek Akıd Taraflar yeni mukavelenamenin ahkâmını tesbit etmek üzere kendilerini bir konferansta temsil ettirmek hususunda mutabıktırlar. 

            Madde 29.  
            İşbu Mukavelenamenin mer’iyet mevkiine girmesinden itibaren her beş senelik müddetin hitamında Yüksek Akıd Taraflardan her biri, işbu Mukavelenamenin bir veya birkaç hükmünün tadilini teklife teşebbüs edebilecektir. 

            Yüksek Akıd Taraflardan biri tarafından vâkı olan tadil talebi, kabule şayan olmak için, şayet 14 üncü veya 18 inci maddelerin tadilini istihdaf ediyorsa diğer Yüksek bir Akıd, ve şayet diğer herhangi bir maddenin tadilini istihdaf ediyorsa, diğer iki Yüksek Akıd tarafından iltizam edilmelidir. 

            Bu suretle iltizam edilen tadil talebi cari beş senelik müddetin inkızasından üç ay evvel Yüksek Akıd Tarafların herbirine tebliğ edilecektir. Bu ihbarname teklif edilen tadilâtın mahiyetini ve sebeplerini ihtiva edecektir. 

            Bu teklifler üzerine diplomasi tarikile bir neticeye vasıl olmak mümkün olmazsa Yüksek Akıd Taraflar bu hususta toplanacak bir konferansta kendilerini temsil ettireceklerdir. 

            Bu konferans ancak ittifakı âra ile karar verebilecektir, bu hükümden 14 üncü madde ile 18 inci maddeye mütaallik tadil halleri müstesna olup bunlar için Yüksek Akıd Tarafların dörtte üçünün ekseriyeti kifayet edecektir. 

            Bu ekseriyet, Türkiye dahil olmak üzere, Karadeniz sahildarı Yüksek Akıd Tarafların dörtte üçünü ihtiva etmek suretile hesap edilecektir. 

            Tasdikanlilmakal yukarda isimleri mezkur Murahhaslar işbu Murkavelenameyi imza etmişlerdir. 

            Montreux’de yirmi Temmuz bin dokuz yüz otuz altı tarihinde on bir nüsha olarak tanzim edilmiştir. Bunlardan murahhaslar tarafından mühürlenmiş olan birinci nüsha, Fransa Cumhuriyeti Hükümeti Hazinei Evrakınavazedilecektir, diğer nüshalar da vaziülimza Devletlere teslim edilmiştir. 

            N.P. Hicolaev 
            Pierre Neicov 
            J. Paul-Boncour 
            H. Ponsot 
            Stanley 
            S.M. Bruce 
            N. Politis 
            Raoul Bibica Rosetti 

            Zirde vaziülimza  Japon Murahhasları, işbu Mukavele ahkâmının, Akvam Cemiyeti âzası olmıyan bir Devlet sıfatile Japonya’nın vaziyetini, gerek Akvam Cemiyeti Misakına nazaran gerek mezkur Misak çerçevesi dahilinde münakit mütekabil müzaharet muhadenamelerine göre hiçbir suretle tadil etmediğini ve Japonya’nın betahsis 19 ve 25 inci maddeler ahkâmı dahilinde bu misak ve bu muahedeler hakkında tam bir serbestii takdir muhafaza ettiğini Hükümetleri namına beyan ederler.  

            N Sato 
            Massa eki Hotta 
            N. Titülesco 
            Cons. Contzesco 
            V. V. Pella 
            Dr. R. Aras 
            Suad Davaz 
            N. Menemencioğlu 
            Asım Gündüz 
            N. Sadak 
            Maxime Litvinoff 
            Dr. I. V. Soubbotitch 

LAHİKA I 

            İşbu Mukavelenamenin 2 nci maddesi mucibince istifa edebilecek olan rüsum ve tekâlif aşağıdaki tabloda gösterilenler olacaktır. Türkiye Hükümetinin bu rüsum ve tekâliften kabul edebileceği muhtemel tenzilât, sancak farkı gözetilmeksizin, tatbik edilecektir. 

            İfa edilen hizmetin mahiyeti                                                     Beher Neto hacim tonilâtosu 
                                                                                                        (Net register tonnage) üzerinden istifa 
                                                                                                        edilecek resim veya harc miktarı 
                                                                                                        Altın frank 
                                                                                                                            
a) Sıhhi kontrol                                                                                00,75 
b) Fenerler, ziyalı şamandıralar, geçit şamandıraları ve saire: 
               800 tona kadar                                                                0,42 
               800 tondan fazlası                                                            0,21 
c) Tahlisiye hizmeti: Buna tahlisiye sandalları, roket istasyonları, 
sis düdükleri, radyofarlar ve keza b) fıkrasında dâhil 
bulunmıyan zıyalı şamandıralar veya aynı nev’iden 
diğer tesisat dâhildir.                                                                        0,10 

            2. İşbu lâhikanın 1 inci fıkrasına merbut tabloda tasrih edilen rüsum ve tekâlif Boğazlardan iki defa geçiş içindir (Yani Ege Denizinden Karadenize bir geçiş ve Ege Denizine dönüş seyahatı veyahut Karadeenizden Ege Denizine Boğazlardan bir geçiş ve mütaakiben Karadenize dönüş); bununla beraber eğer bir ticaret gemisi azimet seyahatı için Boğazlara girdiği tarihten itibaren altı aydan fazla bir zaman sonra vaziyete göre Ege Denizine veya Karadenize dönmek üzere Boğazlardan tekrar geçerse bu gemi sancak farkı gözetilmeksizin bu rüsum ve tekâlifi ikinci defa olarak tediye ile mükellef tutulabilir. 

            3. Eğer, bir ticaret gemisi, azimet geçişinde avdet etmiyeceğini beyan ederse, işbu lâhikanın birinci paragrafının (b) ve (c) fıkralarında derpiş rüsum ve tekâlif hususunda tarifenin nısfını tediye edecektir. 

            4. İşbu lâhikanın birinci paragrafına merbut tabloda tarif edilen ve mevzuubahis hizmetlerin icap ettirdiği masrafları kapatmağa ve ihtiyat akçesi veya makul bir müdevver sermaye muhafazası için lüzumlu miktardan yüksek olmayacak olan rüsum ve tekâlif ancak işbu Mukavelenamenin 29 uncu maddesi ahkâmı tatbik edilmek suretiyle tezyit veya ikmal edileceklerdir. Bunlar tediye tarihlerindeki kambiyo fiatına göre altın frank Türk parası olarak tesviye olunur. 

            5. Ticaret gemileri kılavuzluk ve römorkaj gibi ihtiyari hizmetler için, böyle bir hizmet, gemilerinin acenta veya kaptanlarını talebi üzerine Türk makamatı tarafından lâyıkile ifa edildiği takdirde, rüsum ve tekâlif tediyesine mecbur tutulabilirler, Türkiye Hükümeti işbu ihtiyari hizmetlerin ifası için istifa edilecek rüsum ve tekâlif tarifesini zaman zaman neşredecektir. 

            6. İşbu tarifeler mezkur hizmetler 5 inci maddenin tatbiki suretile mecburi kılındığı hallerde tezyit edilmiyeceklerdir. 
  

LAHİKA II 

            A. Mahimahrec esası:  

            1. Bir suüstü gemisinin maimahrec esası, tam mürettebatı ve makine ve kazanlarile denize açılmağa müheyya olan ve makine ve kazanlarının beslemesine mahsus mahrukatı ile ihtiyat suyu hariç olmak üzere bütün esliha ve her türlü mühimmatını, tesisatını, techizatını, komanyasını, mürettebatı için tatlı suyu, muhtelif erzakını ve harb esnasında taşıyacağı her nevi alât ve edevat ve yedek parçalarını hâmil olan, inşaası itmam edilmiş bir geminin maimahrecidir. 

            2. Bir denizaltı gemisinin maimahrec esası; tam mürettebatı ve motör cihazı ile denize açılmağa müheyya olan ve mahrukatı, yağlama yağı, tatlı suyu ve her nevi (Ballast) suyu hariç olmak üzere bütün silâhlarını, her türlü mühimmatını, tesisatını, techizatını, mürettebatının komanyasını ve harb esnasında taşıyacağı muhtelif alât ve edevatı ve her nevi yedek parçalarını hâmil bulunan (Dalma sarnıçlarını suyu hariç) inşası itmam edilmiş geminin su üstünde maimahrecidir. 

            3. “Ton” kelimesi, “Metrik ton” tabirindekinden gayrı, 1.106 kilogramlık (2.240 librelik) bir tonu ifade eder. 

            B. Sınıflar:  

            1. Hattıharb gemileri aşağıdaki iki tali sınıftan birine mensup olan suüstü harb gemileridir. 

            a) Tayyare ana gemileri, muavin gemiler veya (b) tâli sınıfına mensup hattıharb gemilerinden maada, maimahreci 10.000 (10.160 metrik ton) tondan fazla olan veya 203 milimetre (8 pus) çapından yukarı bir topla mücehhez suüstü harb gemileridir. 

            b) Tayyare ana gemilerinden maada maimahreci 8.000 (8.128 metrik ton) tondan yukarı olmıyan ve 203 milimetre (8 pus) çapından yukarı bir topla mücehhez bulunan suüstü harb gemileridir. 

            2. Tayyare ana gemileri, hacimleri ne olursa olsun, başlıca tayyare taşımak ve bunları denizde harekete geçirmek için inşa edilmiş veya tertibatlandırılmış suüstü harb gemileridir. Eğer, bir harb gemisi başlıca tayyare taşımak ve bunları denizde harekete geçirmek için inşa edilmemiş veya tertibatlandırılmamış ise bu gemiye bir inme veya havalanma güvertesinin kurulması bunun tayyare ana gemileri sınıfına ithalini ihraç eylemez. 

            Tayyare ana gemileri sınıfı iki tâli sınıfa ayrılır. Şöyle ki: 

            a) Tayyarelerin uçabilecekleri veya konabilecekleri bir güverte ile mücehhez olan gemiler; 

            b) Yukarıda (a) fıkrasında tarif edilen bir güverte ile mücehhez bulunmıyan gemiler. 

            3. Hafif suüstü gemileri, tayyare gemileri, küçük muharebe gemileri veya muavin gemilerden maada maimahreci, 10 000 (10.160 metrik ton) tonu geçmemek üzere 100 tondan (102 metrik ton) fazla olan ve 203 milimetre (8 pus) çapından yukarı topla mücehhez bulunmıyan suüstü harb gemileridir. 

            Hafif suüstü gemileri sınıfı üç tâli sınıfa ayrılır, şöyle ki: 

            a) 155 milimetre (6.1 pus) çapından yukarı bir top taşıyan gemiler; 

            b) 155 milimetre (6.1 pus) çapından yukarı top taşımayan ve maimahrec 3.000 (3.048 metrik ton) tondan yukarı olan gemiler;  

            c) 155 milimetre (6.1 pus) çapından yukarı top taşımayan ve maimahreci 3.000 (3.048 metrik ton) tondan yukarı olmayan gemiler. 

            4. Denizaltı gemileri, denizin sathı altında seyrüsefer etmek üzere inşa edilmiş bütün gemilerdir. 

            5. Küçük muharebe gemileri muavin gemilerinden maada maimahreci 2.000 (2.032 metrik ton) tonu tecavüz etmemek üzere 100 (102 metrik ton) tondan fazla olan fakat aşağıdaki evsafın hiç birini haiz bulunmayan suüstü harb gemileridir. 

            a) 155 milimetre (6.1 pus) çapından yukarı bir topla mücehhez olmak; 

            b) Torpil atmak için inşa veya techiz edilmiş bulunmak; 

            c) 20 milden fazla sürat temin etmek üzere inşa edilmiş olmak. 

            6. Muavin gemiler, askeri filoya mensup olup maimahreci 100 tondan (102 metrik ton) fazla bulunan, normal olarak filo hizmetinde veya asker naklinde veyahut muharebe yapan gemilerin kullanıldıkları hizmetten başka herhangi bir hizmette kullanılan, muharebe yapan gemi olmak için hasseten inşa edilmemiş olan ve aşağıdaki evsaftan hiç birini haiz bulunmayan suüstü gemileridir:  

            a) 155 milimetre (6.1 pus) dan yüksek bir çapta bir topla mücehhez olmak;  

            b) 76 milimetre (3 pus) dan yüksek bir çapta sekiz toptan fazla mücehhez olmak;  

            c) Torpil atmak için inşa veya teçhiz edilmiş bulunmak;  

            d) Zırhlı levhalarla muhafaza edilmek üzere inşa edilmiş olmak;  

            e) 28 milden fazla bir sürate erişmek için inşa edilmiş olmak;  

            f) Tayyareleri denizde harekete getirmek üzere bilhassa inşa edilmiş veya tertibatlandırılmış olmak;  

            g) Tayyare uçurmak için, ikiden fazla aletle mücehhez bulunmak. 

            C. Yaşını doldurmuş gemiler:  

            Aşağıdaki sınıflara ve tâli sınıflara mensup gemiler inşalarından itibaren âtide adetleri gösterilen seneler geçince “Yaşını doldurmuş” telâkki edileceklerdir.  

            a) Bir hattıharb gemisi için                                                                 26 sene  

            b) Bir tayyare ana gemisi için                                                            20 sene  

            c) (a) ve (b) tâli sınıflarından bir hafif suüstü gemisi için: 
            i) 1 Kânunusani 1920 tarihinden evvel tezgâha konmuş ise          16 sene 
            ii) 31 Kânunuevvel 1919 tarihinden sonra tezgâha konmuş ise     20 sene  

            d) (c) tâli sınıfına mensup bir hafif suüstü gemisi için                       16 sene  

            e) Bir denizaltı gemisi için                                                                   13 sene 

LAHİKA III. 

            Japon donanmasına mensup, aşağıda irae edilen yaşını doldurmuş üç mektep gemisi meyanından iki geminin Boğazlardaki limanları birlikte ziyaretine müsaade edilemsi mukarrerdir. Bu iki geminin mecmu tonajı bu halde 15.00 tona muadil addolunacaktır. 
  
  

Tezgâha Konma  Tarihi Hizmete Girme Tarihi Maimahreç Esası  (ton) Teslihat
Asama 20-X-1896  18-III-1899 9.240 IV X 200 mm. 
XII X 150 mm.
Yakuma 1-IX-1898  20-IV-1900  9.010  IV X 200 mm.
XIV X 150 mm.
İwate 11-XI-1898  18-III-1901 9.180 XIV X 200 mm
 XIV X 150 mm
  
LAHİKA IV 

            1. İşbu Mukavelenamenin 18 inci maddesinde derpiş edilen Karadeniz sahildarı devletlere ait filoların tonaj yekununun hesabına ithal edilecek gemilerin sınıfları ve tâli sınıfları berveçhiatidir:  

            Hattıharb gemileri: 
            (a) tâli sınıfı 
            (b) tâli sınıfı  

            Teyyare ana gemileri: 
            (a) tâli sınıfı 
            (b) tâli sınıfı  

            Hafif suüstü gemileri: 
            (a) tâli sınıfı 
            (b) tâli sınıfı 
            (c) tâli sınıfı  

            Denizaltı gemileri: 

            İşbu Mukavelenameye merbut II numaralı lâhikadaki tariflere göre. 

            Tonaj yekununun hesabında nazırı itibara alınması lâzım gelen maimahreç III numaralı lâhikada tarif edilen maimahreç esasıdır. Mezkur lâhikada tarif edildiği üzere ancak Yaşını doldurmamış” gemiler nazarı itibara alınacaktır. 

            2. 18 inci maddenin (b) fıkrasında derpiş edilen tebligatın ayrıca işbu lâhikanın birinci fıkrasında zikredilen sınıf ve tâli sınıf gemilerin tonaj yekununu da ihtiva etmesi lâzımdır. 

PROTOKOL 

            Bugünkü tarihli Mukavelenameyi imza ettikleri sırada, zirde vaziülimza Murahhaslar, Hükümetlerini taahhüt altına alarak aşağıdaki ahkâmı kabul ettiklerini beyan ederler: 

            1. Türkiye, mezkur Mukavelenamenin mukaddemesinde tarif edilen Boğazlar mıntıkasını derhal yeniden askerileştirebilecektir. 

            2. 15 Ağustos 1936 tarihinden itibaren Türkiye Hükümeti, mezkur Mukavelenamede tasrih edilen rejimi muvakkaten tatbik edecektir. 

            3. İşbu Protokol bugünkü tarihten itibaren muteber olacaktır. 

            Montreux’de yirmi Temmuz bir dokuz yüz otuz altı tarihinde tanzim edilmiştir. 

            N.P. Nicolaev                                               N. Titülesco 
            Pierre Neicov                                                Cons. Contzesco 
            J. Paul-Boncour                                            V.V. Pella 
            H. Ponsot                                                      Dr. R. Aras 
            Stanley                                                          Suad Davaz 
            S. M. Bruce                                                   N. Menemencioğlu 
            N. Politis                                                       Asım Gündüz 
            Raoul Bibica Rosetti                                   N. Sadak 
            N. Sato (ad referendum)                             Maxime Litvinoff 
            Massa-aki Hotta (ad referendum)              Dr. İ.V. Soubbotitch