Vergi Mevzuatı

 

Resmi Gazete: 03.11.2006 Cuma Sayı: 26335 (Asıl) 

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumundan:


OPSİYONLARDAN KAYNAKLANAN PİYASA RİSKİ İÇİN STANDART METODA GÖRE SERMAYE
YÜKÜMLÜLÜĞÜ HESAPLANMASINA İLİŞKİN TEBLİĞ

BİRİNCİ BÖLÜM

Amaç ve Kapsam, Dayanak ve Tanımlar

Amaç ve kapsam

Madde 1 – (1) Bu Tebliğ, opsiyonlardan kaynaklanan piyasa riski için bankaların standart metoda göre sermaye yükümlülüğünün hesaplanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemek amacıyla düzenlenmiştir.

Dayanak

Madde 2 – (1) Bu Tebliğ, 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 43, 45 ve 93 üncü maddeleri ile 1.11.2006 tarihli ve 26333 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Bankaların Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesine ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliğin 6 ncı maddesinin dördüncü fıkrasına dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

Madde 3 – (1) Bu Tebliğde yer alan;

a) Alım opsiyonu: Opsiyonu alan tarafa, sözleşmenin vadesinde veya vadeye kadar olan süre içinde sözleşmeye konu varlığı, sözleşmede belirtilen fiyat ve miktardan satın alma hakkı veren opsiyonu,

b) Banka: 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 3 üncü maddesinde tanımlanan bankaları,

c) Başabaş opsiyon: Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatının opsiyonun kullanım fiyatına eşit olması durumu,

ç) Delta: Opsiyonun piyasa fiyatının, opsiyon sözleşmesine konu varlığın piyasa fiyatında meydana gelebilecek değişmeye olan duyarlılığını,

d) Faiz tabanı: Değişken faizli sözleşmeye konu varlığa uygulanacak faiz oranının alt limitini,

e) Faiz tavanı: Değişken faizli sözleşmeye konu varlığa uygulanacak faiz oranının üst limitini,

f) Gama: Opsiyon deltasının, opsiyon sözleşmesine konu varlığın piyasa fiyatında meydana gelebilecek değişmeye olan duyarlılığını,

g) Genel piyasa riski oranı: Yönetmeliğin 7 ve 10 uncu maddelerinde yer alan ilgili pozisyon ve finansal araçlara ilişkin genel piyasa riski oranlarını,

ğ) Kârda opsiyon: Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatının opsiyonun kullanım fiyatıyla karşılaştırıldığında, opsiyon hakkını kullanmanın opsiyon sahibine kazanç sağladığı durumu,

h) Kısa alım opsiyonu pozisyonu: Alım opsiyonunu satan tarafın pozisyonunu,

ı) Kısa satım opsiyonu pozisyonu: Satım opsiyonunu satan tarafın pozisyonunu,

i) Kullanım fiyatı: Sözleşmeye konu varlığın alım veya satım hakkının vade süresince veya vade sonunda kullanabileceği fiyatı,

j) Kurum: Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunu,

k) Opsiyon primi/opsiyon fiyatı: Opsiyonu satın alan tarafın opsiyonu satan tarafa, sözleşmede yer alan hakları karşılığında yaptığı ödemeyi,

l) Opsiyon sözleşmesi: Opsiyonu alan tarafa, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, para veya sermaye piyasası aracını, emtiayı veya dövizi, belirlenen vade sonunda  (Avrupa tipi opsiyon) veya belirli bir vade süresi içinde herhangi bir zamanda (Amerikan tipi opsiyon) satın alma veya satma hakkı veren; opsiyonu satan tarafı ise yükümlü kılan sözleşmeyi,

m) Opsiyonun gerçek değeri: Kârda opsiyonun kullanım fiyatı ile opsiyon sözleşmesine konu varlığın piyasa fiyatı arasındaki farkı,

n) Ro: Opsiyonun piyasa fiyatının,  faiz oranındaki değişime olan duyarlılığını,

o) Satım opsiyonu: Opsiyonu alan tarafa, sözleşmenin vadesinde veya vadeye kadar olan süre içinde sözleşmeye konu varlığı, sözleşmede belirtilen fiyat ve miktardan satma hakkı veren opsiyonu,

ö) Spesifik risk oranı: Yönetmeliğin 9 ve 10 uncu maddelerinde yer alan ilgili pozisyon ve finansal araçlara ilişkin spesifik risk oranlarını,

p) Swaptions: Değişken faiz (sabit faiz) karşılığında sabit faiz (değişken faiz) elde etme hakkı veren opsiyon türünü,

r) Teta: Opsiyonun piyasa fiyatının, zamana göre değişim oranını,

s) Uzun alım opsiyonu pozisyonu:  Alım opsiyonunu satın alan tarafın pozisyonunu,

ş) Uzun satım opsiyonu pozisyonu: Satım opsiyonunu satın alan tarafın pozisyonunu,

t) Vega: Opsiyonun piyasa fiyatının, opsiyon sözleşmesine konu finansal aracın piyasa fiyatının volatilitesindeki değişime olan duyarlılığını,

u) Volatilite: Finansal varlıkların fiyat veya oranındaki dalgalanmaların büyüklük ve sıklık derecesinin ölçüsünü,

ü) Yönetmelik: Bankaların Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesine ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliği,

v) Zararda-opsiyon: Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatı opsiyonun kullanım fiyatıyla karşılaştırıldığında, opsiyon hakkını kullanmanın opsiyon sahibinin zararına yol açtığı durumu,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Piyasa Riski İçin Standart Metoda Göre Sermaye Yükümlülüğünün Hesaplanması

 

Genel esaslar

Madde 4 – (1) Bu Tebliğ hükümleri uyarınca hesaplanacak sermaye yükümlülüğü, Yönetmeliğin 6 ncı maddesinin ikinci fıkrasına göre bulunacak standart metot ile piyasa riskine esas tutar hesaplamasına dahil edilir.

(2) Opsiyon içeren ancak opsiyonun etkisi ihmal edilebilecek kadar küçük olan finansal araçlar bu Tebliğ hükümlerinden muaf tutulabilir. Dönüştürülebilir tahvil/bono gibi varlıklar özelliklerine göre tahvil, bono veya hisse senedi olarak değerlendirilebilir. Tahvil veya bonoyu çıkarana erken ödeme imkanı veren bir finansal araç normal bir borçlanma aracı olarak değerlendirilir ve en muhtemel ödeme zamanına göre ilgili vade diliminde yerini alır.

(3) Opsiyon bileşeni baskın ise, sözleşmeye konu varlıklar aşağıda açıklanan iki yöntemden birine göre bileşenlerine ayrılır:

a) Opsiyon ve sözleşmeye konu varlık şeklinde analitik bir ayrıma tabi tutulmak,

b) Risk profili, opsiyon ve temel finansal araçlarla oluşturulacak sentetik bir portföy oluşturmak.

Opsiyonların piyasa riskini ölçmede kullanılacak metotlar

Madde 5 – (1) Opsiyonların piyasa riskini ölçmede kullanılabilecek alternatif metotlar aşağıda belirtildiği şekilde uygulanır:

a) Sadece opsiyon sözleşmesi satın alan bankalar basitleştirilmiş metodu kullanabilirler.

b) Opsiyon sözleşmesini ayrıca satan/yazan bankalar delta faktörü ile ağırlıklandırma metodunu veya senaryo metodunu kullanmak zorundadır.

(2) Portföy faaliyetleri büyük ölçüde opsiyon alım-satımına dayalı olan bankaların daha gelişmiş metotları kullanmaları gerekmektedir.

Basitleştirilmiş metot

Madde 6 – (1) Sadece, sınırlı sayı ve çeşitte opsiyon sözleşmesini satın alan bankalar aşağıda yer alan tabloda belirtilen opsiyon pozisyonları ve ilgili sözleşmeye konu varlık pozisyonları için basitleştirilmiş metodu kullanabilirler. Sermaye yükümlülüğü, bankanın sahip olduğu her bir münferit opsiyon pozisyonu için hesaplanır.  Bulunan rakam, opsiyon sözleşmesine konu varlığın türüne göre, standart metot ile hesaplanan ilgili sermaye yükümlülüğüne eklenir.

 

Basitleştirilmiş Metot

Pozisyon

Uygulama

Sözleşmeye konu varlığa ilişkin uzun pozisyon ve uzun satım opsiyonu

veya

Sözleşmeye konu varlığa ilişkin kısa pozisyon ve uzun alım opsiyonu

 

Sermaye yükümlülüğü, sözleşmeye konu varlığın  piyasa fiyatı ile spesifik ve genel piyasa riski oranları toplamının çarpımından, kârda opsiyonun gerçek değerinin  çıkarılması suretiyle bulunur.

 

Uzun alım opsiyonu

veya

Uzun satım opsiyonu

Sermaye yükümlülüğü, aşağıdakilerden küçük olanıdır:

§          Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatı ile spesifik ve piyasa riski oranları toplamının çarpımı

§          Opsiyonun piyasa fiyatı

 

(2) Bu maddenin uygulanmasında,

a) Sözleşmeye konu varlığın açıkça belirlenememesi durumunda opsiyonun uygulanması sonucunda elde edilecek varlık sözleşmeye konu varlık olarak kabul edilir.

b) Faiz tavanı, faiz tabanı ve swaptions gibi piyasa değerinin sıfır olduğu durumlarda sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatı olarak nominal değerler kullanılır.

c) Vadeye kalan süresi altı aydan fazla olan opsiyonlar için kullanım fiyatı, piyasa fiyatı yerine vadeli alım/satım fiyatı ile karşılaştırılır.

ç) Opsiyonun piyasa fiyatının tespit edilememesi halinde, piyasa fiyatı yerine opsiyonun kayıtlı değeri kullanılabilir.

d) Sözleşmeye konu varlığın döviz veya emtia olması halinde, sermaye yükümlüğünün hesaplanmasında spesifik ve genel piyasa riski oranları toplamı yerine, döviz için yüzde sekiz, emtia için yüzde onbeş oranları uygulanır.

Delta faktörü ile ağırlıklandırma metodu

Madde 7 – (1) Opsiyon yazıcısı bankalar, delta faktörü ile ağırlıklandırılmış opsiyon pozisyonlarını Yönetmeliğin genel piyasa riski ve spesifik risk için sermaye yükümlülüğünün hesaplanmasına ilişkin maddelerinde yer alan hesaplamalara dahil ederler. Bu opsiyonlar, sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatı ile deltanın çarpımı sonucunda ortaya çıkan rakama eşit pozisyon olarak hesaplamalarda ve raporlamalarda yer alır. Spesifik riske ilişkin sermaye yükümlülüğü, her bir opsiyonun delta eşdeğerinin, spesifik risk oranı ile çarpılması suretiyle bulunur.

(2) Delta duyarlılığının opsiyon pozisyonunun tüm risklerini kapsamakta yeterli olmaması nedeniyle, sermaye yükümlülüğünü hesaplamak üzere ayrıca gama ve vega duyarlılıkları da ölçülür.

(3) Gama ve vega duyarlılıkları, opsiyonun işlem gördüğü borsa tarafından tescil edilmiş bir model veya bankanın opsiyon fiyatlama modeli çerçevesinde hesaplanır.

(4) Borçlanma senetleri veya faiz oranına bağlı finansal araçların delta ağırlıklı pozisyonları Yönetmeliğin 7 nci maddesinde yer alan tabloda ilgili vade dilimine diğer türev finansal araçlarda olduğu gibi, işleme konu finansal sözleşmenin işleme konulduğu tarihteki ve sözleşmenin vadesinin geldiği tarihteki durumu dikkate alınmak suretiyle uzun ve kısa pozisyon olarak yerleştirilir.

(5) Faiz tavanı ve faiz tabanı içeren değişken faizli finansal araçlar, değişken faizli finansal araç ve Avrupa tipi opsiyon serilerinin kombinasyonu olarak değerlendirilir.

(6) Sözleşmeye konu varlık hisse senedi ise, sermaye yükümlülüğü, delta-ağırlıklı pozisyonlar üzerinden hesaplanır. Söz konusu pozisyonlar için Yönetmeliğin 10 uncu maddesindeki usul ve esaslar çerçevesinde spesifik riske ve genel piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğü hesaplanır. Ülkelerin farklı teşkilatlanmış borsalarında işlem gören opsiyonların nitelikleri aynı olsa bile bu hesaplamada ayrı araçlar olarak değerlendirilir.

(7) Sözleşmeye konu varlık emtia ise, sermaye yükümlülüğü delta ağırlıklı pozisyonlar üzerinden Yönetmeliğin 13 üncü maddesindeki usul ve esaslar çerçevesinde hesaplanır.

(8) Yabancı para ve altın pozisyonlarına dayalı opsiyonlara ilişkin kur riski için sermaye yükümlülüğü Yönetmeliğin 11 inci maddesindeki usul ve esaslara göre hesaplanır. Yabancı para ve altına dayalı opsiyonların net delta eşdeğeri, ilgili döviz veya altın pozisyonuna ilişkin riskin ölçümüne dahil edilir.

(9) Kurum, vadesine az kalmış başabaş opsiyonları kullanan bankalardan iç kontrol, iç denetim ve risk yönetim sistemlerinin yeterliliklerini dikkate almak suretiyle, senaryo metodunun veya içsel modellerin kullanılmasını isteyebilir. Kurum bu yetkisini aynı esaslar çerçevesinde, vadesine kalan süreye bağlı olmaksızın opsiyon türleri bazında da kullanabilir.

Gama ve vega risklerinin hesaplanması

Madde 8 – (1) Delta riskinden kaynaklanan ve 7 nci maddede açıklanan sermaye yükümlülüklerine ilâve olarak, gama ve vega riskleri karşılığında ayrıca sermaye yükümlülüğü hesaplanır. Delta ile ağırlıklandırma metodunu kullanan bankalarca her bir pozisyon için bu riskler ayrı ayrı hesaplanır. Söz konusu riskler için sermaye yükümlülüğü aşağıda belirtildiği şekilde hesaplanır:

a) Her bir münferit opsiyon için gama etkisi;

1) GE: Gama Etkisini

2) FD: Fiyat Değişimini (Opsiyon sözleşmesine konu varlığın fiyatındaki değişim)

ifade etmek üzere aşağıdaki formül ile bulunur:

Gama Etkisi = 1/2 x Gama x (FD)2

b) Fiyat değişimi aşağıdaki şekilde hesaplanır.

1) Faiz oranı opsiyonları için, sözleşmeye konu araç eğer bir tahvil/bono ise, sözleşmeye konu aracın piyasa değeri, Yönetmeliğin 7 nci maddesinde yer alan vadelere ait risk ağırlıkları ile çarpılır. Sözleşmeye konu varlık, getirisi faiz oranı ile ilişkilendirilmiş bir araç ise, eşdeğer bir hesaplama yine Yönetmeliğin 7 nci maddesinde yer alan tablodaki varsayılan getiri değişimleri dikkate alınarak yapılır.

2) Hisse senedi ve hisse senedi endeks opsiyonları için, sözleşmeye konu varlığın piyasa değeri yüzde sekiz ile çarpılır.

3) Yabancı para ve altın opsiyonları için, sözleşmeye konu varlığın piyasa değeri yüzde sekiz ile çarpılır.

4) Emtiaya dayalı opsiyonlar için, sözleşmeye konu emtianın piyasa değeri yüzde onbeş ile çarpılır.

c) Aşağıda belirtilen kalemlere ilişkin pozisyonlar, söz konusu hesaplamada, birbiriyle aynı sözleşmeye konu varlık olarak değerlendirilir:

1) Faiz oranları için, Yönetmeliğin 7 nci maddesindeki tabloda belirtilen her bir vade dilimi,

2) Hisse senedi ve hisse senedi endeksleri için, her bir ülke piyasası,

3) Yabancı para ve altın için, her bir yabancı para çifti ve altın,

4) Emtia için, her bir emtia cinsi.

ç) Aynı varlığa dayalı her bir opsiyon pozitif veya negatif bir gama etkisine sahiptir. Her bir finansal araç için, münferit gama etkileri toplanarak, pozitif veya negatif olan net gama etkisi bulunur. Bunlardan sadece negatif olan net gama etkileri sermaye hesaplamasına dahil edilir. Toplam gama sermaye yükümlülüğü olarak, net negatif gama etkilerinin mutlak değerleri toplamı alınır.

d) Volatilite riski için bankalar, aynı varlığa dayalı opsiyonlara ait vegaların toplamının volatilitenin ± yüzde yirmibeş oranında nisbi kayması ile çarpılması yoluyla sermaye yükümlülüğünü hesaplar.

e) Vega riski için toplam sermaye yükümlülüğü olarak, vega için hesaplanan münferit sermaye yükümlülüklerinin mutlak değerlerinin toplamı alınır.

Senaryo metodu

Madde 9 – (1) Gelişmiş opsiyon teknikleri kullanan ve/veya karmaşık opsiyon portföylerine sahip bankalar, opsiyonlar için piyasa riskleri karşılığında bulundurmaları gereken sermaye tutarını hesaplarken, senaryo metodu kapsamında senaryo matrisi analizini kullanabilirler. Bu metoda göre bankalar, sermaye yükümlülüğünü hesaplamak amacıyla, opsiyonun dayandığı sözleşmeye konu varlığın fiyatı/oranı ile bunların volatilitesi gibi risk faktörlerindeki eşanlı değişimler için matris kullanarak, opsiyon portföylerinin yeniden değerlemesini yaparlar. Bu işlem, opsiyon portföyündeki risk faktörlerine ilişkin sabit değişim aralıkları belirlenerek ve daha sonra matris üzerinde yer alan muhtelif noktalardaki portföy değeri değişimleri dikkate alınarak gerçekleştirilir.

(2) Her bir münferit sözleşmeye konu araç için ayrı bir matris oluşturulur. Opsiyon alım-satımı yoğun olan bankalar, alternatif olarak, faiz oranı opsiyonları için yapacakları hesaplamalarında, asgari altı ayrı vade dilimini esas alırlar. Bu metodu uygularken Yönetmeliğin 7 nci maddesinde bulunan tabloda yer alan vade dilimlerinin en fazla üç tanesi aynı grup içine yerleştirilir.

(3) Opsiyon pozisyonları sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatının altında ve üstünde belirli bir bant içinde olmak üzere değerlendirilir. Bu işlem, matris hazırlamanın ilk aşamasını oluşturur. Faiz oranı için bu bant, Yönetmeliğin 7 nci maddesinde bulunan tabloda varsayılan getiri değişimi ile tutarlı olmalıdır. Faiz oranı opsiyonları için yukarıdaki alternatif metodu kullanan bankalar, hesaplamada, aynı gruba dahil edilen her bir vade dilimine ait varsayılan getiri değişimlerinin en büyüğünü kullanırlar. Hisse senedi, yabancı paralar ve altın için değişim aralığı ± yüzde sekiz, emtia için ± yüzde onbeştir. Bütün risk kategorileri için, cari gözlem dahil olmak üzere en az yedi eşit gözlem aralığı kullanılır.

(4) Matris hazırlamanın ikinci aşaması, sözleşmeye konu varlık fiyatının volatilitesindeki değişime ilişkindir. Sözleşmeye konu varlığın fiyatındaki volatilitenin ± yüzde yirmibeş oranında kaymasının dikkate alınması yeterli olmaktadır. Bununla birlikte Kurum gerekli gördüğü takdirde volatilitede farklı bir değişimin ya da bir oranın kullanılmasını ve/veya matriste ara seviyelerde belirlenecek noktalarda hesaplama yapılmasını isteyebilir.

(5) Matrisin hesaplanmasını müteakip her bir hücre, opsiyon ve sözleşmeye konu korunma aracının net kâr/zararını içerir. Her bir sözleşmeye konu varlık için sermaye yükümlülüğü, matrisin içerdiği en büyük kayıp olarak dikkate alınır.

(6) Spesifik riske ilişkin sermaye yükümlülüğü, her bir opsiyonun delta eşdeğerinin, Yönetmeliğin 9 ve 10 uncu maddelerinde yer alan ilgili spesifik risk ağırlığıyla çarpılması suretiyle bulunur.

(7) Bankanın senaryo metodunu kullanabilmesi, Kurumun uygun görüşüne, özellikle bu metoda ilişkin analizde aranılacak unsurların ve şartların mevcudiyetine ve Kurumca yeterli görülmesine bağlıdır. Bu itibarla bankaların, standart metodun bir parçası olarak senaryo metodunu kullanabilmeleri Kurumun iznine tabi olup, piyasa riskine esas tutarın risk ölçüm modeli ile hesaplanmasında risk ölçüm modelleri için aranan nicelik ve nitelik standartları çerçevesinde değerlendirmeye tabidir.

(8) Yukarıda ifade edilen risklerin yanı sıra, opsiyonlar teta, ro gibi riskleri de içerir. Anılan riskler kullanılan değerleme modellerinde ve risk yönetim sistemlerinde yer almasa da önemli ölçüde opsiyon portföyü olan bankaların bu riskleri de yakından izlemeleri ve nasıl izlediklerini Kuruma bildirmeleri gereklidir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Son Hükümler

Yürürlük

Madde 10 – (1) Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

Madde 11 – (1) Bu Tebliğ hükümlerini Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu Başkanı yürütür.