Banka ve Kambiyo Mevzuatı

 

Resmi Gazete Tarihi: 31.01.2001 Perşembe Sayı: 24657 (Asıl) Düstur Tertip:5 Cilt: Sahife:

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulundan:

BANKALARIN SERMAYE YETERLİLİĞİNİN ÖLÇÜLMESİNE VE DEĞERLENDİRİLMESİNE İLİŞKİN YÖNETMELİK  

 

              Amaç

             Madde 1- Bu Yönetmeliğin amacı, bankaların mevcut ve potansiyel riskler nedeniyle oluşabilecek zararlara karşı konsolide ve konsolide olmayan bazda yeterli özkaynak bulundurmalarının sağlanmasıdır.

 

             Hukuki Dayanak

             Madde 2- Bu Yönetmelik, 4389 Sayılı Bankalar Kanununun 3 üncü maddesinin (11) numaralı fıkrası ve 13 üncü maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendi ile (4) numaralı fıkrası uyarınca düzenlenmiştir.

 

             Tanımlar

             Madde 3- Bu Yönetmelikte geçen;

             Kurum: Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunu,

             Özkaynak ve Konsolide Özkaynak: 27 Haziran 2001 tarihli ve 24445 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Bankaların Kuruluş ve Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik"in 4 üncü maddesinde yer alan tanımı,

             Üçüncü kuşak sermaye: Özkaynak unsurlarından ana sermayenin kredi riski için kullanılmayan ve piyasa riski için kullanılabilecek kısmının %250'sini geçmemek ve piyasa riski için kullanılmayan kısmı, sermaye yeterliliği oranının hesabında dikkate alınmamak kaydıyla, yalnızca piyasa risklerinden doğan özkaynak gereksinimini karşılamak üzere özkaynaklara eklenen, herhangi bir teminatı olmayan, tamamı bankaya ödenmiş, başlangıç vadesi en az iki yıl olan, Kurumun izni olmaksızın vadesinden önce geri ödenmesi ve kapatılması veya mahsubu talep edilemeyen; yapılacak geri ödemenin, bankanın sermaye yeterliliği oranının, bu Yönetmelikte belirtilen standart oranın altına düşmesine neden olması veya bu oranın standart oranın altında olması durumunda, vadesi gelmiş olsa bile faizinin veya ana parasının geri ödenmesini engelleyici hükümler içeren, bankacılık ilke ve teamüllerine aykırı hüküm, şart ve kısıtlamaları taşımayan sözleşmelere dayalı sermaye benzeri krediler ile katkı sermayenin ana sermayenin üzerinde kalan kısmını,

             Risk ağırlıklı varlıklar, gayrinakdi krediler ve yükümlülükler: (Ek: 1) ve (Ek: 2)'de yer alan cetvellerde çeşitli oranlarda risk ağırlıklarına göre sınıflandırılarak gruplandırılmış banka aktif değerleri ile gayrinakdi krediler, yükümlülükler ve taahhütleri,

             Yapısal pozisyon: Özkaynakların hızlı kur ve fiyat hareketleri nedeniyle aşınmasına karşı korunmak amacıyla bulundurulan; alım-satım işlemlerine konu edilmeyen; bulundurulduğu süre veya vadesi boyunca oluşacak değerleme farkları özkaynaklar içerisinde bir değerleme fonu hesabında izlenerek kar dağıtımına konu edilmeyen; yapısal pozisyon kabul edilmenin sağladığı muafiyet ve muhasebeleştirme ilkeleri bulundurulduğu süre veya  vadesi boyunca tutarlı bir şekilde uygulanan; özel niteliklere sahip döviz varlıkları ve dövize endeksli varlıkları,

             Alım-satım hesapları: Bankaların, para ve sermaye piyasalarında sürekli alım ve satım işlemlerinde bulunmak amacıyla kısa vadeli olarak, alım ve satım fiyatları arasındaki beklenen ya da gerçekleşen fiyat farklılıklarından ya da diğer fiyat ve faiz oranı değişikliklerinden faydalanmak amacıyla veya alım-satıma aracılık ya da piyasa yapıcılığı nedeniyle elde bulundurduğu finansal araçlardan veya söz konusu finansal araçlar ile ilgili pozisyonlardan kaynaklanan risklerden korunma ya da bu riskleri azaltma amacıyla yapılan türev araçlara ilişkin sözleşmelerden oluşan portföyün izlendiği bilanço içi ve dışı hesapları ve pozisyonları,

             Genel piyasa riski: Bankanın alım-satım hesapları içinde yer alan;

             1) Getirisi faiz oranı ile ilişkilendirilmiş borçlanmayı temsil eden finansal araçlara,

             2) Hisse senetlerine,

             3) Diğer menkul kıymetlere,

             4) Bankanın bilanço içi veya bilanço dışı kalemlerinde yer alan, farklı döviz cinslerindeki tüm döviz varlıkları ve yükümlülüklerine,

             5) Yukarıda belirtilen araçlara dayalı türev sözleşmelere,

             ilişkin pozisyonların değerinde faiz oranları, hisse senedi fiyatları ve döviz kurlarındaki dalgalanmalar nedeniyle meydana gelebilecek ve "faiz oranı riski", "hisse senedi pozisyon riski" ve "kur riski" unsurlarından oluşan zarar riskini,

             Faiz oranı riski: Faiz oranlarındaki hareketler nedeniyle bankanın pozisyon durumuna bağlı olarak maruz kalabileceği zarar olasılığını,

             Hisse senedi pozisyon riski: Bankanın hisse senedi pozisyon durumuna bağlı olarak hisse senedi fiyatlarındaki hareketler nedeniyle maruz kalabileceği zarar olasılığını,

             Kur riski: Bankaların, döviz kurlarında meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle maruz kalabilecekleri zarar olasılığını,

             Spesifik risk: Getirisi faiz oranı ile ilişkilendirilmiş finansal araçlardan veya hisse senetlerinden oluşan pozisyonlarda, geniş piyasa hareketleri dışında, bu pozisyonları oluşturan finansal araçları ihraç veya garanti eden ve ödeme yükümlülüğünü üstlenen kuruluşların yönetimlerinden ve mali bünyelerinden kaynaklanabilecek sorunlar nedeniyle meydana gelebilecek zarar riskini,

             Riske maruz değer (RMD): Elde tutulan bir portföy ya da varlık değerinin, faiz oranlarında, döviz kurlarında ve hisse senedi fiyatlarındaki dalgalanmalar nedeniyle meydana gelebilecek değişiklikler sonucunda maruz kalabileceği en yüksek zararı, belli bir zaman diliminde ve belli bir olasılık seviyesinde ifade eden ve muhtelif sayısal yöntemlerle tahmin edilen değeri,

             Risk ölçüm modeli: Yönetmeliğin Üçüncü Kısmında belirtilen esas ve usullere göre günlük "riske maruz değer" tutarını hesaplamaya yönelik olarak kullanılan risk ölçüm yöntemlerinin tümünü,

             Standart metot ile piyasa riski ölçüm yöntemi: Günlük "riske maruz değer" tutarını tahmin etmeye yönelik bir risk ölçüm modeli bulunmayan ya da bulunmakla birlikte modelin işlerliği Kurumca yeterli görülmeyen bankalar tarafından, genel piyasa riskleri ve spesifik risklere karşı bulundurulması gereken sermaye tutarını belirlemeye yönelik olarak uygulanacak olan ve esas ve usulleri Yönetmeliğin Üçüncü Kısmının Dördüncü Bölümünde belirtilen risk ölçüm yöntemini,

             Piyasa riskine esas tutar: Bu Yönetmelikte belirtilen yöntemler aracılığıyla hesaplanan ve sermaye yeterliliği standart oranının hesabında risk ağırlıklı varlıklar, gayrinakdi krediler ve yükümlülüklerle birlikte dikkate alınan tutarı,

             Geriye dönük test: Bankaların kullandıkları modellerin doğruluğunu ve performansını ölçmek amacıyla 14 üncü maddede belirtilen esaslar çerçevesinde uyguladıkları testi,

             Sapma sayısı: Belli bir dönem içinde faiz oranları, hisse senedi fiyatları ve döviz kurlarındaki değişmeler nedeniyle portföy değerinde oluşan günlük zararın, yapılan karşılaştırma neticesinde bankanın risk ölçüm modeli ile tahmin edilen günlük "riske maruz değer"in üzerinde olduğu durum sayısını,

             Çarpım faktörü: Piyasa riskine esas tutarın hesaplanabilmesi amacıyla "Riske Maruz Değer" tutarı ile çarpılan ve Yönetmeliğin 15 inci maddesinde belirtilen rakamı,

             Artı çarpım faktörü: Geriye dönük testlerin uygulanması sonucunda modelin sapma sayıları esas alınarak tespit edilen ve çarpım faktörüne eklenmesi gereken ve Yönetmeliğin 15 inci maddesine göre belirlenen rakamı,

             Stres testi: Bir portföyün maruz kalabileceği beklenmeyen risklere karşı potansiyel dayanıklılığını ölçmeye yönelik muhtelif tekniklerin tümünü,

             Opsiyon sözleşmesi: Opsiyonu alan tarafa, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, para ve sermaye piyasası aracını, kıymetli madeni ve dövizi, belirlenen vade sonunda (Avrupa tipi opsiyon) veya belirli bir vade süresi içinde herhangi bir zamanda (Amerikan tipi opsiyon) satın alma veya satma hakkı veren; opsiyonu satan tarafı ise yükümlü kılan sözleşmeyi,

             Alım opsiyonu: Opsiyonu alan tarafa, sözleşmenin vadesinde veya vadeye kadar olan süre içinde sözleşmeye konu varlığı, sözleşmede belirtilen fiyat ve miktardan satın alma hakkı veren opsiyonu,

             Satım opsiyonu: Opsiyonu alan tarafa, sözleşmenin vadesinde veya vadeye kadar olan süre içinde sözleşmeye konu varlığı, sözleşmede belirtilen fiyat ve miktardan satma hakkı veren opsiyonu,

             Kullanım fiyatı: Sözleşmeye konu varlığın alım veya satım hakkının vade süresince veya vade sonunda kullanılabileceği fiyatı,

             Opsiyon primi/opsiyon fiyatı: Opsiyonu satın alan tarafın opsiyonu satan tarafa, sözleşmede yer alan hakları karşılığında yaptığı ödemeyi,

             Karda-opsiyon: Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatının opsiyonun kullanım fiyatıyla karşılaştırıldığında, opsiyon hakkını kullanmanın opsiyon sahibine kazanç sağladığı durumu,

             Başabaş-opsiyon: Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatının opsiyonun kullanım fiyatına eşit olması durumu,

             Zararda-opsiyon: Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatı opsiyonun kullanım fiyatıyla karşılaştırıldığında, opsiyon hakkını kullanmanın opsiyon sahibinin zararına yol açtığı durumu,

             Opsiyonun gerçek değeri: Karda opsiyonun (in-the-money) kullanım fiyatı ile opsiyon sözleşmesine konu varlığın piyasa fiyatı arasındaki farkı,

             Finansal riske karşı korunma: Bir pozisyona ilişkin parasal ya da finansal kaybı sınırlamak amacıyla karşı bir pozisyonun alınmasını,

             Uzun alım opsiyonu pozisyonu: Alım opsiyonunu satın alan tarafın pozisyonunu,

             Uzun satım opsiyonu pozisyonu: Satım opsiyonunu satın alan tarafın pozisyonunu,

             Kısa alım opsiyonu pozisyonu: Alım opsiyonunu satan tarafın pozisyonunu,

             Kısa satım opsiyonu pozisyonu: Satım opsiyonunu satan tarafın pozisyonunu,

             Faiz tavanı: Değişken faizli sözleşmeye konu varlığa uygulanacak faiz oranının üst limitini,

             Faiz tabanı: Değişken faizli sözleşmeye konu varlığa uygulanacak faiz oranının alt limitini,

             Delta: Opsiyonun piyasa fiyatının (değerinin), opsiyon sözleşmesine konu varlığın piyasa fiyatında meydana gelebilecek değişmeye olan duyarlılığını,

             Gama: Opsiyon deltasının, opsiyon sözleşmesine konu varlığın piyasa fiyatında meydana gelebilecek değişmeye olan duyarlılığını,

             Ro: Opsiyonun piyasa fiyatının (değerinin), faiz oranındaki değişime olan duyarlılığını,

             Vega: Opsiyonun piyasa fiyatının (değerinin), opsiyon sözleşmesine konu finansal aracın piyasa fiyatının volatilitesindeki değişime olan duyarlılığını,

             Teta: Opsiyonun piyasa fiyatının (değerinin), zamana göre değişim oranını,

             Volatilite: Finansal varlıkların fiyat veya oranındaki dalgalanmaların büyüklük ve sıklık derecesinin ölçüsünü,

             Sermaye yeterliliği standart oranı: Konsolide ve konsolide olmayan bazda hesaplanan "özkaynak/risk ağırlıklı varlıklar, gayrinakdi krediler ve yükümlülükler" standart oranını,

             ifade eder.

 

İKİNCİ KISIM

Sermaye Yeterliliği Standart Oranı

 

             Konsolide Edilmemiş Mali Tablolar Esas Alınarak Hesaplanan Sermaye Yeterliliğe Standart Oranı

             Madde 4- Konsolide edilmemiş mali tablolara göre sermaye yeterliliği standart oranı, (Ek: 1)'de yer alan analiz formunda belirtilen esaslara göre hesaplanır. Sermaye yeterliliği standart oranı hesabına dahil edilen "piyasa riski", Üçüncü Kısımda yer alan esas ve usullere göre hesaplanır. Sermaye yeterliliği standart oranının hesaplanmasında hesap ve kayıt düzenine ilişkin mevzuata uygun olarak düzenlenen veriler kullanılır.

             Özkaynak hesabında sermayeden indirilen değer olarak dikkate alınan tutarlar risk ağırlıklı varlıklar, gayrinakdi krediler ve yükümlülüklerin hesaplanmasına dahil edilmez. Risk ağırlıklı varlıkların hesaplanmasında, tükenme ve değer kaybı ile karşı karşıya olan varlıklar, ilgili amortismanlar ve karşılıklar düşüldükten sonra kalan net tutarlar üzerinden hesaplara alınır. İlgili mevzuatta yapılan değişiklikler sonucu yeni tanımlanan kalemler ve yeni finansal araçlarla ilgili olarak, henüz risk ağırlığı verilmemiş bulunan hesaplar Kurumca aksi belirtilinceye kadar %20 risk ağırlığına tabi tutulur.

             Gayrinakdi krediler ile ilgili işlemlerde, kredi riskine esas tutarların hesaplanmasında, karşı taraftan olan alacaklar, varsa bu işlemler için "Bankalarca Karşılık Ayrılacak Kredilerin ve Diğer Alacakların Niteliklerinin Belirlenmesi ve Ayrılacak Karşılıklara İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik"e istinaden ayrılan ve pasif hesaplar arasında izlenen özel karşılıklar düşüldükten sonraki net tutar üzerinden, "Bankaların Kuruluş ve Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik"in 21 inci maddesinin (1) numaralı fıkrasında belirtilen oranlar ile çarpıldıktan sonra ilgili risk grubuna dahil edilerek, risk grubunun ağırlığı ile ağırlıklandırılır.

             Döviz ve faiz haddi ile ilgili işlemlerde, kredi riskine esas tutarların hesaplanmasında, karşı taraftan olan alacaklar, "Bankaların Kuruluş ve Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik"in 21 inci maddesinin (2) numaralı fıkrasında belirtilen krediye dönüştürme oranlarında ilgili risk grubuna dahil edilerek, ilgili risk grubunun ağırlığı ile ikinci defa ağırlıklandırılır.

 

             Konsolide Mali Tablolar Esas Alınarak Hesaplanan Sermaye Yeterliliği Standart Oranı

             Madde 5- 4389 sayılı Bankalar Kanunu uyarınca yürürlüğe konulan düzenlemelere göre ana ortaklık niteliğine sahip olan ve konsolide mali tablolar hazırlama yükümlülüğü bulunan bankalarca sermaye yeterliliği standart oranı, (Ek: 2)'de yer alan analiz formunda belirtilen esaslara göre, konsolide olarak hesaplanır. Piyasa riski, konsolide sermaye yeterliliği standart oranı hesabına da Üçüncü Kısımda yer alan esas ve usullere göre dahil edilir. Bu yükümlülüğe sahip bankalarca, aynı zamanda konsolide edilmemiş mali tablolara göre de anılan standart oran hesaplanır ve uygulanır.

             Ana ortaklık niteliğindeki banka ile konsolidasyona tabi tutulan finansal kurumlar topluluğuna dahil her ortaklığın konsolide mali tablo hazırlama dönemi itibarıyla aktif ve bilanço dışı hesaplarında yer alan mevcutlar ve alacaklar ile bilanço dışı kalemler, (Ek: 2)'de  yer alan risk ağırlıklı kalemlerin gruplandırılması esasları ve bu kalemlerin nitelikleri dikkate alınarak aynı risk ağırlığına tabi tutulur. Diğer bir ifadeyle, ana ortaklık  niteliğindeki bir banka, konsolidasyona tabi tuttuğu ortaklıkların bilanço içi ve dışı varlık ve yükümlülük kalemlerini konsolide mali tablo hazırlama esaslarına uygun olarak toplulaştırdıktan sonra, risk ağırlıkları itibarıyla gruplandırılır ve (Ek: 2)'de yer alan "Konsolide Mali Tablolar Esas Alınarak Düzenlenen Sermaye Yeterliliği Analiz Formu"nu hazırlar.

             Gayrinakdi krediler ile ilgili işlemlerde, kredi riskine esas tutarların hesaplanmasında, karşı taraftan olan alacaklar, varsa bu işlemler için "Bankalarca Karşılık Ayrılacak Kredilerin ve Diğer Alacakların Niteliklerinin Belirlenmesi ve Ayrılacak Karşılıklara İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik"e istinaden ayrılan ve pasif hesaplar arasında izlenen özel karşılıklar düşüldükten sonraki net tutar üzerinden, "Bankaların Kuruluş ve faaliyetleri Hakkında Yönetmelik"in 21 inci maddesinin (1) numaralı fıkrasında belirtilen oranlar ile çarpıldıktan sonra ilgili risk grubuna dahil edilerek, risk grubunun ağırlığı ile ağırlıklandırılır.

             Döviz ve faiz haddi ile ilgili işlemlerde kredi riskine esas tutarların ana ortaklık niteliğine sahip bankalarca ve konsolidasyona tabi tutulan finansal kurumlar topluluğuna dahil ortaklıklarca hesaplanmasında, "Bankaların Kuruluş ve Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik"in 21 inci maddesinin (2) numaralı fıkrasında belirtilen krediye dönüştürme oranları kullanılır. Döviz ve faiz haddi ile ilgili işlemlerde kredi riskine esas tutarların hesaplanmasında sadece karşı taraftan olan alacaklar, öncelikle söz konusu krediye dönüştürme oranları ile ağırlıklandırılarak ilgili risk grubuna dahil edilir. Daha sonra bu tutarlar ilgili risk grubunun ağırlığı ile ağırlıklandırılır. Bu tür işlemlerdeki konsolidasyon çalışması ve özellikle de eliminasyon işlemleri, bahsi geçen krediye dönüştürme ve ağırlıklandırma işlemlerinden önce sonuçlandırılır.

             Konsolidasyona tabi tutulan banka dışı mali kurumların faktoring alacakları ile çeşitli ikrazlarına ve vermiş oldukları ödünçlere ilişkin kalemler, söz konusu analiz formunda kredi kalemleri arasında gösterilir.

 

             Asgari Oran, Hesaplama ve Gönderilme Dönemi

             Madde 6- Sermaye yeterliliği standart oranının bankalarca konsolide olmayan ve konsolide bazda asgari %8 olarak tutturulması ve idame ettirilmesi şarttır.

             Konsolide edilmemiş veya konsolide mali tablolar üzerinden elde edilen sermaye yeterliliği standart oranına ilişkin tablolar, "Bankaların Kuruluş ve Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik"in 4 üncü maddesinde belirtilen özkaynak ve konsolide özkaynak hesaplama dönemleri itibarıyla düzenlenir ve en geç belirtilen tarihleri takip eden bir aylık süre içerisinde Kuruma gönderilir. Mart, Haziran, Eylül ve Aralık ayı sonu itibarıyla hesaplanan standart oranlar, ilgili dönemlere ait bilanço ve kar ve zarar cetvelleri ile birlikte yayımlanır.

             Kurum, bankaların iç denetim ve risk yönetimi sistemlerinin yeterliliği ile mali bünyesini etkileyen diğer faktörleri de dikkate alarak, her bir banka veya banka grubu için belirtilen asgari oranın üzerinde bir oranın tesis edilmesini ve söz konusu orana ilişkin tabloların daha sık aralıklarla düzenlenmesini ve gönderilmesini kararlaştırabilir.

             Yapısal pozisyonu oluşturan döviz ve dövize endeksli aktiflerin bileşimini gösteren bir rapor sermaye yeterliliği standart oranına ilişkin raporlamalar ekinde Kuruma gönderilir.

 

ÜÇÜNCÜ KISIM

Piyasa Riski Hesaplama Esasları

 

BİRİNCİ BÖLÜM

Piyasa Riskine Esas Tutar

 

             Piyasa Riskine Esas Tutarın Hesaplanması

             Madde 7- Piyasa Riskine Esas Tutar;

             Kurum tarafından onaylanan bir risk ölçüm modeli bulunan bankalarca, 12 nci madde çerçevesinde hesaplanan riske maruz değere dayalı sermaye yükümlülüğünün "12,5" ile çarpılması suretiyle,

             Risk ölçüm modeli bulunmayan ya da Kurumca risk ölçüm modelinin geçerliliği onaylanmayan bankalarca bu Kısmın Dördüncü Bölümünde uygulama esas ve usulleri ayrıntılı bir biçimde belirtilen "Standart Metot ile Piyasa Riski Ölçüm Yöntemi"ne göre hesaplanan "Faiz Oranı Riski", "Hisse Senedi Pozisyon Riski", "Kur Riski", "Opsiyonlardan Kaynaklanan Piyasa Riski" ve "Spesifik Risk" tutarları toplamının "12,5" ile çarpılması suretiyle, bulunur.

             Kurum tarafından onaylanan bir risk ölçüm modeli bulunan bankaların, getirisi faiz oranı ile ilişkilendirilmiş finansal araçlar ve hisse senetlerine ilişkin spesifik riskleri Yönetmeliğin 11/h maddesinde yer alan kriterlere uymak koşuluyla modellerine dahil etmeleri esastır. Aksi halde bankalar spesifik risk tutarlarını bu Yönetmeliğin 21 ve 22 nci maddesinde belirtilen esas ve usullere göre hesaplarlar.

             Kurum tarafından onaylanan bir risk ölçüm modeli bulunan bankalarca spesifik riskin risk ölçüm modeline dahil edilmesi durumunda spesifik risk tutarı, "Standart Metot ile Piyasa Riski Ölçüm Yöntemi"ne göre hesaplanmış tutarın yarısından az olamaz.

 

             Kredi Riski Taşıyan Risk Ağırlıklı Varlıklar, Gayrinakdi Krediler ve

             Yükümlülüklerin Hesaplanması

             Madde 8- Kredi riskine esas risk ağırlıklı varlıklar, gayrinakdi krediler ve yükümlülükler, "Sermaye Yeterliliği Analiz Formu"nda çeşitli oranlardaki risk ağırlıklarına göre sınıflandırılarak hesaplanırken, bankanın alım satım hesaplarında yer alan ve piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğünün tespit edilmesinde taşıdıkları spesifik risk için sermaye gereksinimi hesaplanan sermaye payını temsil eden menkul kıymetler ile borçlanmayı temsil eden menkul kıymetlerden oluşan finansal araçlar, ayrıca risk ağırlığına tabi tutulmaz ve kredi riski taşıyan risk ağırlıklı varlıklar ve gayrinakdi krediler ve yükümlülüklerin hesabında dikkate alınmaz.

 

İKİNCİ BÖLÜM

Risk Ölçüm Modelleri ile Piyasa Riskinin Hesaplanması

 

             Genel Kriterler

             Madde 9- Bankaların, piyasa riskleri karşılığında bulundurmaları gereken sermaye yükümlülüğünün hesaplanmasında, Kurumdan izin almak kaydıyla, banka içinde risk yönetimi amacıyla piyasa risk ölçüm modellerini veya kendi geliştirdikleri risk ölçüm modellerini kullanmaları esastır. Kurum tarafından risk ölçüm modeli kullanımına ilişkin iznin verilebilmesi için, öncelikle bankanın,

 

             1) Uyguladığı risk ölçümü sisteminin, teorik olarak sağlam temellere dayanması, bu konuda Kurum tarafından çıkarılan düzenlemelerde yer alan esas ve usullerle uyumlu, basiretli bir biçimde uygulanabilir ve güvenilir olması,

             2) Fon yönetimi, alım-satım işlemlerinin kaydedilmesi ve değerlemesi ile bunların denetim ve kontrol süreçlerinde risk ölçüm modellerini kullanabilecek ve değerlendirebilecek yeterli sayı ve nitelikte eleman çalıştırması,

             3) Risk ölçümünün doğruluğuna esas teşkil edecek sağlıklı ve güvenilir veri ve kayıt sisteminin bulunması ve modelin güvenilirliğini teyit etmesi,

             4) Bu bölümde belirtilen esas ve usuller çerçevesinde düzenli olarak stres testleri ve geriye dönük test uygulaması,

             şarttır.

 

             Risk Ölçüm Modellerinin Niteliğine İlişkin Standartlar

             Madde 10- Bankaların, sermaye yeterliliklerinin hesaplanmasında risk ölçüm modellerini kullanmalarına Kurum tarafından izin verilmesi, 9 uncu maddede sayılanlar yanında aşağıda belirtilen kriterlere de bağlıdır:

             a) Bankanın tüm risk kontrol sisteminin oluşturulması ve kullanılmasından sorumlu "Risk Yönetimi Grubu" içinde alım-satım fonksiyonuna yönelik bağımsız bir risk kontrol birimi yer almalıdır. Söz konusu birim limit kullanımları da dahil olmak üzere, bankanın risk ölçüm modelinden elde edilen bilgi ve bulgular üzerinden günlük raporlar hazırlamalı ve analizler yapmalıdır. Bankanın risk kontrol birimi operasyonel ve diğer risk alan birimlerden bağımsız olmalı ve risk kontrolüne ilişkin olarak ürettiği bilgileri bankanın üst yönetimine raporlamalıdır.

             b) Bankanın risk kontrol birimi, modelin doğruluğunun ve performansının sınanması amacıyla, günlük bazda en az birer aylık dönemler itibarıyla geriye dönük test uygulamalıdır.

             c) Yönetim kurulu ve üst düzey yönetim, risk kontrol sürecine aktif olarak katılmalı ve risk kontrolü bu organ ve kişilerce, bankanın kaynak ayırması gereken önemli operasyonlarından biri olarak ele alınmalıdır. Bankanın bağımsız risk kontrol birimi tarafından hazırlanan günlük raporlar, işlem yapmaya yetkili kişilerin pozisyon limitleri ve bankaca üstlenilen tüm risklere ilişkin limitler, bu hususlarda karar almaya yetkili yönetim seviyelerindeki kişilerce değerlendirilmelidir.

             d) Bankanın risk ölçüm modeli, günlük risk yönetim sürecinin bir parçasını teşkil etmeli, risk ölçüm modellerinden elde edilen bulgular, bankanın piyasa riski profilinin planlanmasında, takibinde ve kontrolünde fiilen kullanılmalıdır.

             e) Risk ölçüm modeli, işlem ve risk limitleri ile bağlantılı olarak kullanılmalıdır. İşlem yapmaya yetkili kişilerin işlem limitleri, "Riske Maruz Değer" cinsinden belirlenmemiş olsa dahi, işlem yapmaya yetkili kişiler ve üst düzey yönetimce anlaşılır bir şekilde bankanın "Riske Maruz Değer" ölçüm modeli ile ilişkilendirilmelidir.

             f) Bankanın risk ölçüm modelinden elde edilen günlük veriler üzerinden analiz sürecini tamamlayıcı bir şekilde düzenli olarak stres testleri uygulanmalıdır. Yönetim kurulu ve üst düzey yönetim tarafından belirlenecek politikaların ve limitlerin tespitinde söz konusu stres testlerinin sonuçları dikkate alınır. Stres testi sonuçları düzenli olarak üst yönetime ve belirli dönemler itibarıyla da yönetim kuruluna bildirilmelidir.

             g) Bankanın risk ölçüm modeli yazılı olarak ayrıntılı bir biçimde açıklanmış olmalı, risk ölçüm sisteminin temel prensiplerini ve risk ölçümünde kullanılan tekniklerin ayrıntılı açıklamasını içeren yazılı bir risk ölçümü ve yönetimi düzenlemesi yürürlüğe konulmuş olmalıdır.

             h) Risk ölçüm sistemi, bankanın iç kontrol süreci içinde bağımsız olarak değerlendirilmeli, bu değerlendirme, bankanın işlem yapan birimleri ile bağımsız risk kontrol biriminin faaliyetlerini de kapsamalıdır. Bankanın bütünleşik risk kontrol sistemi bir bütün halinde yılda en az bir kez gözden geçirilmelidir. Söz konusu gözden geçirme süreci;

 

             1) Risk ölçüm modeli tarafından ölçülen piyasa risklerinin kapsamına,

             2) Yönetim bilgi sistemlerinin güvenilirliğine,

             3) Pozisyon verilerinin doğruluk ve tamlığına,

             4) Risk ölçüm modellerinin uygulanmasında kullanılan veri kaynaklarının tutarlılığının, zamanında elde edilebilirliğinin ve güvenilirliğinin bu veri kaynaklarının bağımsızlığı da dahil olmak üzere kabul edilebilirliğine,

             5) Volatilite ve korelasyon varsayımlarının doğruluk ve uygunluğuna,

             6) Yapılan geriye dönük testler ile modelin doğruluğunun ve performansının sınanmasına,

             7) Alım satım icra birimi (ön büro) ve alım satım işlem destek faaliyetleri birimi (arka büro) elemanları tarafından kullanılan risk fiyatlama modelleri ve değerleme sistemlerinin onaylanma sürecine,

             8) Risk yönetim sistemi ve sürecine ilişkin dokümantasyonun yeterliliğine,

             9) Risk kontrol biriminin organizasyonuna ve,

             10) Piyasa riski ölçümlerinin günlük risk yönetiminin bir parçası olarak kullanım düzeyine, yönelik olmalıdır.

 

             Risk Ölçüm Modellerinin Niceliğine İlişkin Standartlar

             Madde 11- Bankalar, sermaye yükümlülüklerini hesaplamak amacıyla kullandıkları risk ölçüm modellerinde en az aşağıda belirtilen standartlara uymak zorundadırlar.

             a) "Riske Maruz Değer" günlük olarak hesaplanmalıdır.

             b) "Riske Maruz Değer" hesabında tek taraflı %99 güven aralığı kullanılmalıdır.

             c) "Riske Maruz Değer" hesabında en az elde tutma süresi 10 işgünüdür. Bankalar, zamanın karekökü kuralından hareketle 10 işgününe ölçeklendirmek suretiyle 10 günden daha kısa ya da daha uzun elde tutma sürelerini dikkate alarak hesapladıkları RMD rakamlarını kullanabilirler.

             d) "Riske Maruz Değer" hesabında kullanılan tarihi gözlem dönemi 1 yıldan az olamaz. Üssel olarak ağırlıklandırılmış hareketli ortalama ya da benzeri diğer metotları kullanan bankalar için de kullanılacak tarihi gözlem süresi en az bir yıl olup, modelde fiili olarak kullanılan ağırlıklandırılmış veriler en az 6 aylık bir süreyi kapsamalıdır. Eğer model fiilen bu süreyi kapsayamıyorsa eşit ağırlıklı ortalama ve üssel olarak ağırlıklandırılmış ortalama metoduyla hesaplanan değerler karşılaştırılarak hangisi daha yüksek riske maruz değeri veriyorsa o değer kullanılmalıdır.

             e) "Riske Maruz Değer"i hesaplamak amacıyla kullanılan veri setleri günlük olarak güncelleştirilir. Günlük olarak elde edilemeyen ancak farklı frekanslarda (haftalık, aylık gibi) elde edilebilen veriler de ilgili frekanslar dikkate alınarak güncelleştirilir. Her bir veri seti en az üç ayda bir topluca gözden geçirilir ve verilerin uygun, zamanında, tutarlı ve güvenilir bir şekilde ulaşıp ulaşmadığı kontrol edilir. Piyasa hareketlerinin normal dışı seyretmesi durumunda söz konusu gözden geçirme daha sık aralıklarla yapılır. Veri setleri üzerinde geçmişe dönük olarak düzeltme yapılamaz. Eğer böyle bir düzeltmenin yapılması mutlaka gerekliyse durum düzeltme gerekçesinin de yer aldığı ayrıntılı bir raporla derhal Kuruma bildirilir. Kurum, fiyat/faiz dalgalanmalarının fazla olduğu durumlarda, riske maruz değer hesabında daha kısa gözlem sürelerinin dikkate alınmasını talep edebilir.

             f) Kurum, "Riske Maruz Değer"in hesabında kullanılacak veri setleri ve zaman serilerini tespit ettiği veya bunlarla ilgili kaynak gösterdiği takdirde bankalar bunları kullanmak zorundadırlar.

             g) Bankalar, "Riske Maruz Değer"in hesabında, maruz kaldıkları tüm piyasa risklerini kapsaması kaydıyla "Varyans-Kovaryans", "Tarihi Simülasyon" ve "Monte Carlo Simülasyonu" yöntemlerinden uygun görecekleri herhangi bir risk ölçüm yöntemini kullanabilirler.

             h) Kurumdan model kullanım izni alan bankalar aşağıdaki koşulları da yerine getirdikleri takdirde spesifik risklerini de model kullanarak hesaplayabilirler.

 

             Spesifik riskin ölçümüne yönelik olarak modelin;

             1) Portföyün tarihi fiyat değişimlerini yeterince açıklayabilmesi ve bu amaçla modelin güvenilirliği ile performansının, örneğin bir regresyon neticesinde elde edilen Belirlilik Katsayısı (R2) değerinin 0,90 civarında yüksek bir sonuç vermesi gibi sonuçlar elde edilerek muhtelif ekonometrik ve istatistiki modelleme teknikleri ile sınanmış olması,

             2) Büyüklükleri ve kompozisyonları bakımından portföy içindeki yoğunlaşmaları dikkate alması, portföy yapısına duyarlı olması ve yüksek sermaye gereksiniminin daha büyük yoğunlaşmalardan kaynaklandığını gösterebilmesi,

             3) Beklenmedik piyasa koşullarına yanıt verebilecek şekilde tasarlanmış olması ve tarihi simülasyonlar ile olası en-kötü durum senaryolarına ilişkin simülasyonları da gerçekleştirmek suretiyle beklenmedik piyasa koşullarına ilişkin uyarılarda bulunması,

             4) Ayrı bir geriye dönük test sürecine tabi tutularak spesifik risk ölçümüne ilişkin doğruluk ve performansının teyit edilmiş olması, gereklidir.

             ı) Bankanın risk ölçüm modeli, opsiyonlara özgü riskleri ölçebilmelidir. Opsiyonlara ilişkin risklerin ölçümünde aşağıda belirtilen kriterlerin sağlanması zorunludur.

 

             1) Bankanın risk ölçüm modeli opsiyon pozisyonlarının doğrusal olmayan fiyat hareketlerini ölçebilmelidir.

             2) Banka, opsiyon pozisyonları ile opsiyon benzeri özellikler gösteren pozisyonlarına ilişkin sermaye yükümlülüğünü hesaplarken bu maddenin (c) bendinde yer alan 10 günlük süreyi dikkate alacaktır.

             3) Kurum gerekli gördüğü takdirde bankadan opsiyon risklerinin ölçümüne ilişkin periyodik simülasyonlar ve/veya stres testleri yapmasını talep edebilir.

             4) Bankanın risk ölçüm modeli opsiyon pozisyonlarına ilişkin fiyat ve oranların volatilitelerini (vega riski) ölçebilmelidir.

             5) Büyük ölçüde opsiyon portföyüne sahip bankalar, opsiyona konu varlıkların farklı vadelerdeki volatilitelerini detaylı olarak belirleyebilmelidir.

 

             Riske Maruz Değere Dayalı Sermaye Yükümlülüğünün Hesabı

             Madde 12- Bankalar riske maruz değere dayalı sermaye yükümlülüğünün hesabında, önceki 60 işgününün ortalama "Riske Maruz Değer"inin "Çarpım Faktörü" ve varsa "Artı Çarpım Faktörü" ilave edilerek oluşacak toplamla çarpılması sonucu bulunan tutar ile bir önceki günün "Riske Maruz Değer" tutarından yüksek olanını dikkate alırlar.

 

             Stres Testleri

             Madde 13- Piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğünün hesabında, risk ölçüm modellerini kullanan bankalar, düzenli olarak ayrıntılı bir stres testi programı uygulamak zorundadırlar.

             Bankaların stres test senaryoları, bankanın alım-satım hesaplarında olağanüstü kazanç ya da kayba sebep olabilecek ya da riskin yönetimini güçleştirecek faktörleri kapsar. Bu faktörler piyasa riski, kredi riski ve operasyonel risk dahil olmak üzere tüm ana riskleri etkileyen, gerçekleşme ihtimali düşük ancak zarar boyutu büyük olabilecek olayları içerir. Stres senaryoları hem doğrusal hem de doğrusal olmayan fiyat özelliklerine sahip pozisyonlar için uygulanır.

             Stres testleri senaryoları, bankanın sermaye kapasitesinin muhtemel büyük kayıpları karşılayabilme düzeyini ölçmeye, riski azaltıcı ve sermayeyi koruyucu tedbirleri ortaya koymaya yönelik olarak uygulanır. Bankalar, Kurum tarafından gerekli görülen stres senaryolarını da stres testi programlarına dahil etmek zorundadırlar.

 

             Stres testi senaryoları ve sonuçları periyodik olarak banka üst düzey yönetimi tarafından değerlendirilir, yönetim kurulu ve üst düzey yönetim tarafından risklere ilişkin politikaların ve limitlerin tespitinde fiilen kullanılır. Stres testlerine ilişkin kayıtlar düzenli ve denetime uygun şekilde tutulur. Kurum gerekli gördüğünde bu kayıtları bankadan talep edebilir ve raporlamasına ilişkin esas ve usulleri belirleyebilir.

 

             Geriye Dönük Test

             Madde 14- Bankalar, kullandıkları modellerin doğruluğunu ve performansını ölçmek amacıyla, risk unsurlarında meydana gelebilecek değişmelerden dolayı geçmiş 250 işgünü içerisinde portföy değerlerinde gerçekleşen günlük kazanç ve kayıplarını, risk ölçüm modelleri ile tahmin ettikleri günlük "Riske Maruz Değer" rakamlarıyla karşılaştırmak suretiyle her ay "Sapma Sayısı"nı tespit etmek zorundadırlar. Geriye dönük test uygulanırken gün içerisinde gerçekleşen kayıp ve kazançların yalnızca piyasa hareketlerinden kaynaklanmış olan kısımları dikkate alınır.

             Geriye dönük test amacıyla "Riske Maruz Değer" hesaplanırken, 11 inci maddenin (c) bendinde yer alan süreden farklı olarak, "1 günlük" elde tutma süresi dikkate alınır.

 

             Çarpım Faktörü ve Artı Çarpım Faktörünün Tespiti

             Madde 15- "Çarpım Faktörü", piyasa riski hesabında risk ölçüm modellerini kullanan tüm bankalar için "3" olarak uygulanır. Kurum, geriye dönük test sonuçlarından elde edilen sapma sayılarını dikkate alarak bankadan çarpım faktörüne aşağıda yer alan tabloda belirtilen artı çarpım faktörü oranlarını ilave etmesini talep edebilir.

 

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|Sapma Sayısı           |Çarpım Faktörü      |Artı Çarpım Faktörü        |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|4 ve daha az           |3.00                |0.00                       |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|5                      |3.00                |0.40                       |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|6                      |3.00                |0.50                       |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|7                      |3.00                |0.65                       |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|8                      |3.00                |0.75                       |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|9                      |3.00                |0.85                       |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

|10 ve daha fazla       |3.00                |1.00                       |

/-----------------------/--------------------/---------------------------/

 

             Kurum, sadece sapma sayıları ile sınırlı olmaksızın, bankaların kurdukları iç denetim ve risk yönetim sistemlerini iç kontrol, organizasyonel yapı ve yönetim kalitesi gibi muhtelif kriterleri dikkate alarak belli bir sayısal derecelendirmeye tabi tutmak suretiyle, 0 (sıfır) ile 1 (bir) arasında değişen bir katsayı belirleyebilir ve bu katsayıyı piyasa riskleri karşılığında tutulması gereken sermaye hesaplamasında dikkate alınan çarpım faktörü üzerine artı çarpım faktöründen bağımsız olarak ilave edebilir.

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Risk Ölçüm Modellerinin Değerlendirilmesi

 

             Risk Ölçüm Modeli Kullanım İzninin Verilme Esasları

             Madde 16- Piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğü tutarının hesaplanmasında risk ölçüm modeli kullanmak isteyen banka, risk ölçüm modelinin bu Kısmın İkinci Bölümünde belirtilen niteliksel ve niceliksel şartları taşıdığını gösterir rapora aşağıda sayılan bilgi ve belgeleri de ilave ederek Kuruma başvurur. Ayrıntıları bilahare Kurumca belirlenecek olan ve model izni verilmesine ilişkin esas ve usullere ilişkin olarak yapılacak düzenlemede yer alacak olan husus ve süreçlerin de yerine getirilmesi koşuluyla Kurumca bankaya model kullanma izni verilebilir.

 

             Söz konusu rapor;

             1) Genel organizasyon şemasını,

             2) Fon yönetimi biriminin, alım satım işlemlerinin kaydı ve değerlemesinden sorumlu birimin, iç kontrol merkezinin, risk yönetimi grubunun ve risk ölçüm modeli ile ilgili diğer birimlerin ayrıntılı organizasyon şemasını,

             3) Risk yönetimi grubu ile fon yönetimi birimlerinden sorumlu yönetim kurulu üyeleri ile üst düzey yöneticilerin isimleri ve görev tanımlarını,

             4) Risk ölçüm modeli ile ilişkili tüm birimlerin ayrıntılı görev ve sorumluluk tanımlarını,

             5) Risk yönetimi grubu içinde yer alan risk kontrol biriminde çalışan personelin isimleri ile birlikte kişi bazında görev tanımları ve bu kişilerin nitelikleri ve iş tecrübelerine ilişkin bilgileri,

             6) Risk kontrolünde çalışan personel için uygulanan eğitim programlarına ilişkin açıklamaları,

             7) Risk ölçüm modeline ilişkin olarak kullanılan donanım ve yazılımlara ilişkin bilgileri,

             8) "Riske Maruz Değer" hesabında kullanılan yöntemlere ilişkin ayrıntılı açıklamayı,

             9) Tüm piyasa riski faktörlerinin listesi ve alındığı veri kaynağı, tarihi zaman serilerinin uzunluğu, güncelleme yöntemi ve sıklığına ilişkin bilgileri,

             10) Eksik veri olması durumunda uygulanacak yöntemleri,

             11) Piyasa riski faktörlerinin getirilerinin hesaplanmasında kullanılan yönteme ilişkin açıklamaları (logaritmik getiri, yüzde getiri vb. gibi),

             12) Piyasa riski unsurlarının dağılımına ilişkin olarak kullanılan istatistiksel varsayımları,

             13) Kullanılan güven aralığı ve elde tutma süresine ilişkin usulleri,

             14) Doğrusal fiyat hareketlerine sahip olmayan opsiyon gibi finansal araçlara ilişkin riskler ile spesifik riskin modellemesinde kullanılan yaklaşımları,

             15) Olağandışı gözlemlerin değerlendirilmesine ilişkin yöntemleri,

             16) Volatilite ve kovaryansın tespitinde kullanılan tahmin yöntemine ilişkin açıklamaları,

             17) Kullanılan varyans-kovaryans matrisine ilişkin kayıtları,

             18) Uygulanan tahmin metoduna ve değerlendirilmesine ilişkin açıklamaları,

             19) Kullanılan yöntemin güçlü ve zayıf yönlerinin analizini,

             20) Risk ölçüm modelinin uygunluğunun ve performansının sürekli olarak değerlendirilmesine yönelik kriterleri,

             21) Risk ölçüm modelinin banka genelinde uygulanmasına başlamadan önce uygulanan test programı ve sonuçlarına ilişkin açıklamalar ile kullanımına başlandıktan sonraki performansına ilişkin bilgileri, varsa karşılaşılan sorunları,

             22) Risk kontrol süreci ile ilişkili diğer birimlerin görüşlerini,

             23) Kullanılan model yoluyla tesis edilen limit tespit sistemine ilişkin açıklamaları,

             24) Günlük limitlerin kullanımı ve limit aşım; durumunda takip edilecek usulü,

             25) Modelin kapsadığı tüm risk kategorilerini,

             26) Bankanın alım satım hesaplarındaki araçlara ilişkin tüm pozisyonları, her bir döviz cinsi itibarıyla döviz pozisyonlarını ve getirisi faiz ile ilişkilendirilmiş araçların her bir döviz cinsi itibarıyla vadeye kalan süreye göre sınıflandırılmış listelerini,

             27) Alım-satım hesaplarındaki finansal araçların değerlemesine ilişkin esasları,

             28) Alım-satım işlemlerinin ve ödemelerin gerçekleştirilmesinde kullanılan yazılımlara ilişkin açıklamaları,

             29) Geriye dönük testlerin uygulanma yöntemlerine ilişkin her türlü bilgi ve belgeyi,

             30) Stres testleri ve senaryo analizlerinin uygulanma yöntemlerine ilişkin her türlü bilgi ve belgeyi,

             31) Risk yönetimine ilişkin olarak hazırlanan esas ve usullere ilişkin kılavuzun bir örneğini,

             32) Kurumca gerekli görülecek her türlü bilgi, belge ve veriyi,

             içerir.

             Söz konusu rapor, bankayı temsile yetkili kişilerin yanında bilgi teknolojilerinden ve risk kontrolünden sorumlu yetkililerce de onaylanır.

             Piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğünün hesabında risk ölçüm modelini kullanan bankalar, kendi istekleri ile "Standart Metot İle Piyasa Riski Ölçüm Yöntemi"ni kullanamazlar.

 

             Onaylanan risk ölçüm modelinde banka tarafından sonuçları etkileyebilecek bir değişiklik yapılması, modelin güçlendirilmesi ya da sistemin değiştirilmesi durumunda, değişikliğin gerekçesi, etkilediği alanlar ve etkinin boyutlarını gösteren bir raporla Kuruma değişiklik başvurusunda bulunulur. Bu konudaki esas ve usullere ilişkin süreç model izni verilmesine ilişkin esas ve usuller hakkında yapılacak düzenlemeye uygun olarak başlatılır.

             Kurum, yabancı ülkelerde kurulu bankaların Türkiye'de faaliyet gösteren şubelerinin genel merkezlerinde kullanılan modeli kullanması durumunda bu modele ilişkin genel merkezin bulunduğu ülkenin denetim otoritesi tarafından verilen uygunluk belgesini şubeden talep edebilir. Kurum şubenin faal olduğu piyasaların özelliklerini dikkate almak suretiyle kullanılan modelin parametrelerinin yeniden belirlenmesini talep edebilir. Eğer şube farklı bir model kullanıyorsa buna ilişkin olarak şube tarafından bağlı olunan genel merkezin ve ilgili denetim otoritesinin onay ve görüşleri bir raporla Kuruma iletilir.

 

             İznin Son Bulması

             Madde 17- Kurum tarafından risk ölçüm modellerinin öngörülen şartları kaybettiğine veya yeterliliğinin ve güvenilirliğinin kaybolduğuna kanaat getirilen bankalar uyarılır ve söz konusu şartların sağlanması ve modelin eksikliklerinin tamamlanması için kendilerine 3 aya kadar süre verilir. Söz konusu şartları sağlayamayan, eksikliklerini tamamlamayan ve risk ölçüm modellerini yeterli ve güvenilir hale getirmeyen bankaların, sermaye yükümlülüğünün hesabında kendi risk ölçüm modellerini kullanmaları izni iptal edilir. Uyarılan bankalar anılan şartlara uyum sağlayıncaya ve eksikliklerini tamamlayıncaya kadar piyasa riskine esas sermaye yükümlüğünün hesaplanmasında, Dördüncü Bölümde esas ve usulleri belirtilen "Standart Metot İle Piyasa Riski Ölçüm Yöntemi"ni kullanmak zorundadırlar.

 

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Standart Metot ile Piyasa Riskinin Hesaplanması

 

             Genel Hükümler

             Madde 18- Piyasa riskinin ölçümünde risk ölçüm modelleri kullanmayan, risk ölçüm modelleri Kurumca yeterli görülmeyen ya da modellerinin yeterliliğinin ve güvenilirliğinin kaybolduğuna Kurumca kanaat getirilen bankalar, piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğünün hesabında bu bölümde uygulama esas ve usulleri belirtilen "Standart Metot ile Piyasa Riski Ölçüm Yöntemi"ni kullanmak zorundadırlar.

 

             Getirisi Faiz Oranı İle İlişkilendirilmiş Finansal Araçlara İlişkin Genel Piyasa Riskinin Hesaplanması

             Madde 19- Bankanın menkul kıymetleri arasında yer alan ve getirisi faiz oranları ile ilişkilendirilmiş, borçlanmayı temsil eden her türlü menkul kıymetler ile bu menkul kıymetlere dayalı olarak yapılan repo işlemlerine ve forward, future ve swap gibi türev araçlara ilişkin faiz oranındaki değişikliklerden kaynaklanabilecek piyasa riski, yukarıda belirtilen finansal araçlara ilişkin uzun ve kısa pozisyonların (Ek: 3)'de yer alan "Vade Merdiveni Tablosu" üzerinde tasnif edilerek yerleştirilmesi suretiyle hesaplanır.

             "Vade Merdiveni Tablosu", Kurumca belirlenecek her bir para cinsinin Türk Lirası karşılığı bazında ayrı ayrı düzenlenir.

             Sabit faizli menkul kıymetler, vadeye kalan sürelerine göre, değişken faizli menkul kıymetler ise yeniden fiyatlama tarihine kalan sürelere göre "Vade Merdiveni Tablosu"ndaki 13 vade diliminden uygun olanına yerleştirilir.

 

             Bir faiz swabı işleminde ise, değişken oranda faiz tahsil edilmesi ve sabit faiz ödenmesi durumunda, "Vade Merdiveni Tablosu"na yeniden fiyatlama tarihine kadar olan vadede değişken faiz oranı üzerinden uzun pozisyon, swap sözleşmesinin kalan vadesinde ise sabit faiz oranı üzerinden kısa pozisyon yazılır.    Her bir vade dilimindeki uzun ve kısa pozisyonlar aşağıda belirtilen tabloda yer alan ilgili vade dilimindeki risk ağırlığı ile ağırlıklandırılır. Aynı vade dilimindeki ağırlıklandırılmış toplam kısa ve toplam uzun pozisyonlardan mutlak değer olarak küçük olanı üzerinden %10 dikey sermaye gereksinimi hesaplanır. Her bir vade dilimi için tek bir net pozisyon bulunması amacıyla bütün vade dilimlerindeki kısa ve uzun pozisyonlar netleştirilir.

 

/--------------------/------------------/--------------------------/
|Vadeye Kalan Süre   |Risk Ağırlığı (%) |Varsayılan Getiri Değişimi|
|                    |                  |(%)                       |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|I. ZAMAN ARALIĞI    |                  |                          |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|1 aydan daha az     |0,00              |1,00                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|1 ile 3 ay arası    |0,20              |1,00                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|3 ile 6 ay arası    |0,40              |1,00                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|6 ay ile 12 ay arası|0,70              |1,00                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|II. ZAMAN ARALIĞI   |                  |                          |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|1 ile 2 yıl arası   |1,25              |0,90                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|2 ile 3 yıl arası   |1,75              |0,80                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|3 ile 4 yıl arası   |2,25              |0,75                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|III. ZAMAN ARALIĞI  |                  |                          |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|4 ile 5 yıl arası   |2,75              |0,75                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|5 ile 7 yıl arası   |3,25              |0,70                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|7 ile 10 yıl arası  |3,75              |0,65                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|10 ile 15 yıl arası |4,50              |0,60                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|15 ile 20 yıl arası |5,25              |0,60                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/
|20 yıl ve daha fazla|6,00              |0,60                      |
/--------------------/------------------/--------------------------/

 

             Elde edilen vade dilimlerinin net kısa ve uzun pozisyonları, her üç zaman aralığı için ayrı ayrı toplanır ve aynı zaman aralığı içinde ters yönlü pozisyonlar olması durumunda, bunların mutlak değer olarak küçük olanının mutlak değeri üzerinden I. zaman aralığı için %40, II. ve III. zaman aralığı için %30 oranında Yatay Sermaye Gereksinimi-I (YSG-I) hesaplanır.

             Üç zaman aralığı içindeki kısa ve uzun pozisyonlar netleştirilerek her bir zaman aralığı için net pozisyonlar elde edilir.

             Birbirine komşu zaman aralıklarında ters yönde pozisyonlar söz konusu ise bunlardan mutlak değer olarak küçük olanının mutlak değeri üzerinden %40 Yatay Sermaye Gereksinimi-II (YSG-II) hesaplanır.

             Birbirine komşu zaman aralıklarında ters yönlü pozisyonların bulunması nedeniyle denkleşen ve YSG-II hesaplanan zaman aralığı pozisyonları netleştirilir. Eğer I ve II. Zaman Aralıkları netleştirilmişse bulunan yeni pozisyon değeri Zaman Aralığı I'in pozisyonu; II ve III. Zaman Aralıkları netleştirilmişse bulunan yeni pozisyon Zaman Aralığı III'ün pozisyonu olarak kabul edilir. Zaman Aralığı I ve III'e ait pozisyonların her ikisi de aynı yönde pozisyonlar ise toplamlarının mutlak değeri üzerinden %100, biri kısa diğeri uzun pozisyon ise mutlak değeri küçük olanın mutlak değeri üzerinden %100, her iki pozisyonun netleştirilmesinden elde edilen pozisyonun mutlak değeri üzerinden de %100 oranında Yatay Sermaye Gereksinimi-III (YSG-III) hesaplanır.

             Vade merdiveni tablosundaki tüm vade dilimlerinde veya zaman aralıklarında aynı yönde pozisyon bulunması durumunda bunların toplamının mutlak değeri üzerinden Yatay Sermaye Gereksinimi-III (YSG-III) hesaplanır.

             Dikey ve yatay sermaye gereksinimleri toplamı, getirisi faiz oranı ile ilişkilendirilmiş finansal araçlara ilişkin genel piyasa riski için gerekli olan sermaye gereksinimi tutarını gösterir.

 

             Netleştirme

             Madde 20- Banka portföyünde yer alan, aynı kişi tarafından, aynı döviz kuru, kupon ve vade üzerinden ihraç edilmiş benzer menkul kıymetler gibi birbiri ile denkleşen finansal araçların uzun ve kısa pozisyonlarının, "Vade Merdiveni Tablosu"na yerleştirilmeden önce netleştirilmesine ilişkin esas ve usuller Kurumca ayrıca belirlenir.

 

             Getirisi Faiz Oranı İle İlişkilendirilmiş Finansal Araçlara İlişkin Spesifik Riskin Hesaplanması

             Madde 21- Net pozisyon tutarları üzerinden, getirisi faiz oranı ile ilişkilendirilmiş menkul kıymetlerin türü ve kalan vadeleri dikkate alınarak aşağıdaki tabloda yer alan oranlarda, spesifik risk için sermaye gereksinimi hesaplanır.

 

/------------------------------------------------/--------/
|Menkul Kıymet Türü                              |Oran (%)|
/------------------------------------------------/--------/
|Kamu Menkul Kıymetleri                          |%0.00   |
/------------------------------------------------/--------/
|Nitelikli Menkul Kıymetler:                     |        |
/------------------------------------------------/--------/
|Vadeye Kalan Süresi 6 ay ve daha az olanlar     |%0.25   |
/------------------------------------------------/--------/
|Vadeye Kalan Süresi 6-24 ay olanlar             |%1.00   |
/------------------------------------------------/--------/
|Vadeye Kalan Süresi 24 aydan uzun olanlar       |%1.60   |
/------------------------------------------------/--------/
|Diğer Menkul Kıymetler                          |%8.00   |
/------------------------------------------------/--------/

 

             Nitelikli menkul kıymetler, en az iki kredi derecelendirme kuruluşundan yatırım yapılabilir notu almış menkul kıymetlerden oluşur. Sadece bir kredi derecelendirme kuruluşundan yatırım yapılabilir notu almış veya hiç derecelendirilmemiş menkul kıymetler de, söz konusu menkul kıymetleri ihraç edenin tanınmış bir teşkilatlanmış borsaya kote edilmiş menkul kıymetlerinin bulunması durumunda nitelikli menkul kıymet olarak kabul edilir.

             Faiz ve döviz kuru swap işlemleri, "FRAs", forward döviz kontratları ve faiz oranı future işlemleri için spesifik risk hesaplanmaz. Future sözleşmelerinde işlemin dayandığı menkul kıymet bir borçlanma aracı ise bu menkul kıymet için spesifik risk yukarıda belirtilen esaslara uygun olarak hesaplanır.

 

             Hisse Senedi Pozisyonlarına İlişkin Genel Piyasa Riski ve Spesifik Risk İçin Gerekli Sermaye Yükümlülüğünün Hesaplanması

             Madde 22-a) Bankalar, alım-satım hesaplarında yer alan her türlü hisse senedi, yatırım fonu ve katılma belgesi ve hisse senetlerindeki fiyat değişikliklerinden etkilenen bilanço içi ve dışı pozisyonlar ile opsiyonlar dışında kalan hisse senedine dayalı diğer türev  araçlardan oluşan pozisyonlar üzerinden spesifik risk ve genel piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğünü hesaplamak zorundadırlar.

 

             Sermaye yükümlülüğünün hesabında;

             1) Münferit hisse senetleri ile ilişkilendirilmiş future ve forward işlemlerinin cari piyasa fiyatları,

             2) Bir hisse senedi endeksi ile ilişkilendirilmiş future işlemlerde, işlemin dayanağını oluşturan hisse senedi portföyünün cari piyasa fiyatı,

             esas alınır.

             b) Hisse senedi swap işlemlerinde, işlemin her bir ayağını oluşturan pozisyonlar ayrı ayrı değerlendirilir. Eğer swap işleminin ayaklarından bir tanesi sabit veya değişken faiz oranı ile ilişkilendirilmişse buna ilişkin pozisyon 19 uncu maddede belirtilen usule uygun olarak faiz oranı riskine esas sermaye yükümlülüğünün hesabında dikkate alınır.

             c) Hisse senetlerine ilişkin tutulan pozisyonlar ile spesifik ve genel piyasa risklerine esas sermaye yükümlülükleri, her bir teşkilatlanmış piyasa bazında ayrı ayrı hesaplanır.

             d) Aynı şirket tarafından ihraç edilmiş hisse senetlerine ilişkin uzun ve kısa pozisyonlar netleştirildikten sonra hesaplamaya dahil edilir.

             e) Hisse senetleri pozisyonlarının taşıdığı "Spesifik Risk" için ayrılması gereken sermaye yükümlülüğü, hisse senetlerine ilişkin kısa ve uzun pozisyonların mutlak değerleri toplamının %8'idir. Söz konusu oran, likit ve iyi çeşitlendirilmiş portföyler için %4 olarak uygulanır. Aşağıdaki tabloda yer alan endekslere dayalı sözleşmeler için spesifik risk oranı %2, diğer endekslerin konu edildiği sözleşmeler için ise %4 olarak alınır.

 

/--------------------------------------/-------------------/
|ENDEKS                                |ÜLKE               |
/--------------------------------------/-------------------/
|İMKB-100                              |TÜRKİYE            |
/--------------------------------------/-------------------/
|S & P 500                             |A.B.D.             |
/--------------------------------------/-------------------/
|NIKKEI 225                            |JAPONYA            |
/--------------------------------------/-------------------/
|DAX                                   |ALMANYA            |
/--------------------------------------/-------------------/
|FTSE 100 ve FTSE-Mid 250              |İNGİLTERE          |
/--------------------------------------/-------------------/
|CAC 40                                |FRANSA             |
/--------------------------------------/-------------------/
|TSE 35                                |KANADA             |
/--------------------------------------/-------------------/
|SMI                                   |İSVİÇRE            |
/--------------------------------------/-------------------/
|OMX                                   |İSVEÇ              |
/--------------------------------------/-------------------/
|IBEX 35                               |İSPANYA            |
/--------------------------------------/-------------------/
|EOE 25                                |HOLLANDA           |
/--------------------------------------/-------------------/
|BEL 20                                |BELÇİKA            |
/--------------------------------------/-------------------/
|ATX                                   |AVUSTURYA          |
/--------------------------------------/-------------------/

 

             Yukarıdaki tabloda belirtilen endeksler içinde yer alan hisse senetlerinden oluşan portföyler;

             1) Bir hisse senedine ilişkin tutulan pozisyonun tutarı, herbir ülke pazarlarında tutulan pozisyon tutarının (ülke portföyünün) %10'unu aşmıyorsa,

 

             2) Ülke portföylerinin %10'unu aşmayan ve en az %5 ini oluşturan hisse senedi pozisyon tutarlarının toplamı, bankanın tüm hisse senedi portföyünün %50'sini aşmıyorsa,

             likit ve iyi çeşitlendirilmiş kabul edilir. Yatırım fonları likit ve iyi çeşitlendirilmiş olarak kabul edilir.

 

             f) Hisse senetleri pozisyonlarının taşıdığı "Genel Piyasa Riski" için ayrılması gereken sermaye yükümlülüğü, hisse senetlerine ilişkin toplam uzun pozisyonlar ile toplam kısa pozisyonlar arasındaki farkın (net pozisyon) %8'idir.

 

             Kur Riskine Esas Sermaye Yükümlülüğünün Hesaplanması

             Madde 23- Bankalar, tüm döviz varlıkları ve yükümlülükleri, vadeli döviz işlemleri, swaplar gibi kur riski içeren türev sözleşmeleri üzerinden kur riskine esas sermaye yükümlülüklerini hesaplamak zorundadırlar. Özkaynak hesaplamasında sermayeden indirilen yabancı para varlıklar için kur riskine esas sermaye yükümlülüğü hesaplanmaz.

             Sermaye yükümlülüğünün hesaplanması amacıyla her bir döviz cinsinin Türk Lirası karşılıkları itibarıyla aktif ve pasif hesaplarda bulunan tüm döviz varlık ve yükümlülüklere ilişkin net pozisyon, döviz cinsinden cayılamaz nitelikli gayrinakdi kredilere ilişkin net pozisyon ve vadeli döviz işlemlerine ilişkin net pozisyon bulunur. Her bir döviz cinsi için hesaplanan net kısa pozisyonlar ve net uzun pozisyonlar ayrı ayrı toplanır ve bunlardan mutlak değer olarak büyük olanı ile mutlak değer olarak net altın pozisyonu toplamı üzerinden %8 oranında sermaye yükümlülüğü hesaplanır.

             Döviz cinsinden cayılamaz nitelikli gayrinakdi kredilere ilişkin net pozisyonun sermaye yükümlülüğü hesaplamasına dahil edilmesinde, henüz nakde dönüşmemiş yükümlülüğe ilişkin alacak hakkının, gayrinakdi krediyle aynı para cinsinden olması durumunda alacak tutarı, uzun pozisyon olarak dikkate alınır. Bununla beraber alacak hakkının farklı döviz cinsinden olması halinde alacak tutarı kendi döviz cinsinden uzun pozisyon olarak döviz varlıkları arasında gösterilir. Gayrinakdi kredilere ilişkin alacağın uzun pozisyon olarak dikkate alınmasında, alacak hakkının belgelenmesi ya da teminat altına alınmış olması esastır.

             Gayrinakdi kredi borçlusunun kredi değerliliği ve ödeme yeteneği "Bankalarca Karşılık Ayrılacak Kredilerin ve Diğer Alacakların Niteliklerinin Belirlenmesi ve Ayrılacak Karşılıklara İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik"te yer alan esas ve usuller çerçevesinde belirlenir. Bu şekilde yapılan değerlendirme sonucunda net pozisyon hesaplamasında kullanılacak uzun pozisyon, gayrinakdi kredi müşterisinden doğacak alacak tutarından, varsa pasif hesaplar içerisinde kendisi için ayrılan özel karşılık tutarının çıkarılması ile bulunur.

             Dövize endeksli varlık ve yükümlülükler, net pozisyon hesaplanmasında izlendikleri hesaba bakılmaksızın endekslendikleri döviz cinsinden döviz varlık ve yükümlülükleri olarak gösterilirler. Ancak söz konusu dövize endeksli varlık ve yükümlülükler döviz likiditesi riskinin ölçümünde döviz olarak dikkate alınamazlar.

 

             Her bir döviz cinsi itibarıyla;

             1) Netleştirilmemiş uzun pozisyonları toplam tutarı ile netleştirilmemiş kısa pozisyonları toplam tutarından mutlak değer olarak büyük olanı özkaynağının %100'ünü ve,

             2) Netleştirilmemiş uzun pozisyonları toplam tutarı ile netleştirilmemiş kısa pozisyonları toplam tutarı arasındaki farkın özkaynaklarına oranı %2'yi

             geçmeyen bankalar, aynı dönem için kur riskine esas sermaye yükümlülüğünü hesaplamayabilirler.

             Özkaynak tutarını geçmemek ve takip edildiği dövizdeki net uzun pozisyonu aşmamak üzere, banka risk yönetimi tarafından belirlenecek olan döviz ve dövize endeksli varlıklar bileşimini içeren yapısal uzun pozisyon tutarı bu Yönetmelikle getirilen kur riskine esas sermaye yükümlülüğünden muaftır. Söz konusu yapısal uzun pozisyonu oluşturan döviz ve dövize endeksli varlıklar için sermaye yükümlülüğü hesaplanmaz.

             Yapısal pozisyonların sahip olması gereken özel nitelikler ile sermaye yeterliliği standart oranının hesaplanmasına dahil edilmesine ilişkin uygulama esas ve usulleri, Kurum tarafından ayrıca belirlenir.

 

BEŞİNCİ BÖLÜM

Opsiyonlardan Kaynaklanan Piyasa Riskinin Sermaye Yeterliliği Hesaplanmasına Dahil Edilmesine İlişkin Esas ve Usuller

 

             Bankaların Yükümlülüğü

             Madde 24- Bankaların, portföylerinde yer alan opsiyonlar ile bunlara bağlı işlemlere konu varlıkların finansal risklere karşı korunma altına alınmış pozisyonlarından kaynaklanabilecek risklere ilişkin sermaye yükümlülüklerinin hesaplanmasında bu bölümde belirtilen usul ve yöntemleri kullanmaları zorunludur. Bu bölüme ilişkin maddelerde yer alan dipnotlara bağlı açıklamalar (Ek: 4)'te verilmektedir.

 

             Genel Esaslar

             Madde 25- Opsiyon sözleşmeleri ve bunlara bağlı işlemlere konu varlıkların finansal risklere karşı korunma altına alınmış pozisyonları bu bölümde tanımlanan hesaplama metotları çerçevesinde sermaye yükümlülüğüne tabi olurlar.

 

             Bu bölümün izleyen maddelerinde gösterilen metotlar kullanılarak hesaplanacak sermaye yükümlülüğü, Standart Metot ile hesaplanan sermaye yükümlülüğü toplamına ilave edilir.

             Opsiyon içeren ancak opsiyonun etkisi ihmal edilebilecek kadar küçük olan finansal araçları bu bölümde bahsi geçen opsiyon bağlamında değerlendirmek zorunlu değildir. Konvertibl tahvil/bono gibi varlıklar spesifik özelliklerine göre tahvil, bono veya hisse senedi olarak değerlendirilebilir. Tahvil veya bonoyu çıkarana erken ödeme imkanı veren finansal bir araç normal bir borçlanma aracı olarak değerlendirilir ve en muhtemel ödeme zamanına göre ilgili vade diliminde yerini alır.

             Opsiyon bileşeni baskın ise, sözleşmeye konu varlıklar aşağıda açıklanan iki yöntemden birine göre bileşenlerine ayrılır.

             1) Opsiyon ve sözleşmeye konu varlık şeklinde analitik bir ayrıma tabi tutulmak,

             2) Risk profili, opsiyon ve temel finansal araçlarla oluşturulacak sentetik bir portföy oluşturmak,

             yoluyla yaklaşık olarak hesaplanır.

 

             Opsiyonların Piyasa Riskini Ölçmede Kullanılacak Metotlar

             Madde 26- Opsiyonların piyasa riskini ölçmede kullanılabilecek alternatif metotlar aşağıda belirtildiği şekilde uygulanır.

 

             a) Opsiyon sözleşmesini sadece satın alan bankalar "Basitleştirilmiş Metot"u kullanabilirler.

             b) Opsiyon sözleşmesini ayrıca satan/yazan bankalar standart "Delta-Plus Metodu"nu veya "Senaryo Metodu"nu kullanmalıdır.

             Portföy faaliyetleri büyük ölçüde opsiyon alım-satımına dayalı olan bankaların daha gelişmiş metotları kullanmaları gerekmektedir.

 

             Basitleştirilmiş Metot

             Madde 27- Sadece, sınırlı sayı ve çeşitte opsiyon sözleşmesini satın alan bankalar aşağıda yer alan tabloda belirtilen münferit opsiyon pozisyonları için "Basitleştirilmiş Metot"u kullanabilirler. Söz konusu opsiyon pozisyonları, ilgili sözleşmeye konu varlık pozisyonları ile birlikte, tabloda belirtilen şekilde, hem spesifik risk hem de genel piyasa riskini dikkate alan ayrı bir sermaye yükümlülüğüne tabi olup, "Standart Metot ile Piyasa Riskinin Hesaplanması" bölümünde belirtilen spesifik ve genel piyasa riski standart hesaplamasından hariç tutulur. Sermaye yükümlülüğü, bankanın sahip olduğu her bir münferit opsiyon pozisyonu için hesaplanır. Bulunan rakam, opsiyon sözleşmesine konu varlığın türüne göre, "Standart Metot" ile hesaplanan ilgili sermaye gereksinimi tutarına eklenir.

 

 

Basitleştirilmiş Metot

/------------------------------/------------------------------------------------------------------/
|Pozisyon                      |Uygulama                                                          |
/------------------------------/------------------------------------------------------------------/
|Sözleşmeye konu varlığa       |                                                                  |
|ilişkin uzun pozisyon ve uzun |Sermaye yükümlülüğü, sözleşmeye konu varlığın(1) piyasa fiyatı ile|
|satım opsiyonu                |"Standart Metot ile Piyasa Riskinin Hesaplanması" bölümünde       |
|veya                          |belirtilen spesifik ve genel piyasa riski oranları toplamının(2)  |
|Sözleşmeye konu varlığa       |çarpımından, karda opsiyonun gerçek değerinin çıkarılması ile     |
|ilişkin kısa pozisyon ve uzun |bulunur(3).                                                       |
|alım opsiyonu                 |                                                                  |
/------------------------------/------------------------------------------------------------------/
|                              |Sermaye yükümlülüğü, aşağıdakilerden küçük olanıdır:              |
|Uzun alım opsiyonu            |. Sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatı ile spesifik ve          |
|veya                          |piyasa riski oranları toplamının çarpımı                          |
|Uzun satım opsiyonu           |. Opsiyonun piyasa fiyatı(4)                                      |
/------------------------------/------------------------------------------------------------------/

 

             Delta-Plus Metodu

             Madde 28- Opsiyon yazıcısı bankalar, "delta" faktörü ile ağırlıklandırılmış opsiyon pozisyonlarını "Standart Metot ile Piyasa Riskinin Hesaplanması"na ilişkin bölümde yer alan hesaplamalara dahil ederler. Bu opsiyonlar, sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatı ile "delta"nın çarpımı sonucunda ortaya çıkan rakama eşit pozisyon olarak hesaplamalarda ve raporlamalarda yer alır. Spesifik riske ilişkin sermaye gereksinimi, her bir opsiyonun delta eşdeğerinin, "Standart Metot ile Piyasa Riskinin Hesaplanması"na ilişkin bölümde yer alan ilgili spesifik risk ağırlığıyla çarpılması suretiyle bulunur.

             "Delta" duyarlılığının opsiyon pozisyonunun tüm risklerini kapsamakta yeterli olmaması nedeniyle, sermaye yükümlülüğünü hesaplamak üzere ayrıca "gama" ve "vega" duyarlılıkları da ölçülür. Bu duyarlılıklar, opsiyonun işlem gördüğü borsa tarafından tescil edilmiş bir model veya bankanın Kurum tarafından onaylanan opsiyon fiyatlama modeli çerçevesinde hesaplanır(5).

 

             a) Borçlanma senetleri veya faiz oranına bağlı finansal araçların delta ağırlıklı pozisyonları 19 uncu maddede yer alan tabloya göre ilgili vade dilimine;

             1) "Faiz tavanı" ve "faiz tabanı" içeren değişken faizli finansal araçlar, değişken faizli finansal araç ve Avrupa tipi opsiyon serilerinin kombinasyonu olarak değerlendirilmek,

             2) Diğer türev araçların ilgili vade dilimine yerleştirilmesi esnasında iki ayaklı bir yaklaşım kullanılır. Birinci ayak, işleme konu finansal sözleşmenin işleme konulduğu tarihteki, diğeri ise sözleşmenin vadesinin geldiği tarihteki durumu dikkate alınmak(6), suretiyle yerleştirilir.

             b) Sözleşmeye konu varlık hisse senedi ise, sermaye yükümlülüğü, delta-ağırlıklı pozisyonlar üzerinden hesaplanır. Söz konusu pozisyonlar 22 nci maddede tanımlanan piyasa riski hesaplamalarına dahil edilir. Ülkelerin farklı organize piyasalarında işlem gören opsiyonların nitelikleri aynı olsa bile bu hesaplamada ayrı araçlar olarak değerlendirilir.

             c) Yabancı para ve altın pozisyonlarına dayalı opsiyonlara ilişkin sermaye yükümlülüğünün hesaplanmasında 23 üncü maddede açıklanan usul esas alınır. Yabancı para ve altına dayalı opsiyonların net delta eşdeğeri, ilgili döviz veya altın pozisyonuna ilişkin riskin ölçümüne dahil edilir.

 

             Gama ve Vega Risklerinin Hesaplanması

             Madde 29- Delta riskinden kaynaklanan ve 28 inci maddede açıklanan sermaye yükümlülüklerine ilave olarak, gama ve vega riskleri karşılığında ayrıca sermaye bulundurulur. Delta-plus metodunu kullanan bankalarca finansal risklere karşı korunma altına alınmış pozisyonlar dahil her bir pozisyon için bu riskler ayrı ayrı hesaplanır. Söz konusu riskler için sermaye yükümlülüğü aşağıda belirtildiği şekilde hesaplanır:

 

             a) Her bir münferit opsiyon için "gama etkisi", aşağıdaki şekilde hesaplanır.

             Gama Etkisi = 1/2 x Gama x (FD)(üssü2)

             FD (Fiyat Değişimi) = Opsiyon sözleşmesine konu varlığın fiyatındaki değişim.

 

             b) Fiyat değişimi ise aşağıdaki şekilde hesaplanır.

             1) Faiz oranı opsiyonları için, sözleşmeye konu araç eğer bir tahvil/bono ise, sözleşmeye konu aracın piyasa değeri, 19 uncu maddede yer alan vadelere ait risk ağırlıkları ile çarpılır. Sözleşmeye konu varlık, getirisi faiz oranı ile ilişkilendirilmiş bir araç ise, eşdeğer bir hesaplama yine 19 uncu maddede yer alan tablodaki "varsayılan getiri değişimleri" dikkate alınarak yapılır.

             2) Hisse senedi ve hisse senedi endeks opsiyonları için, sözleşmeye konu varlığın piyasa değeri %8 ile çarpılır(7).

             3) Yabancı para ve altın opsiyonları için, sözleşmeye konu varlığın piyasa değeri %8 ile çarpılır.

             c) Aşağıda belirtilen kalemlere ilişkin pozisyonlar, söz konusu hesaplamada, birbiriyle aynı sözleşmeye konu varlık olarak değerlendirilir.

 

             1) Faiz oranları için, 19 uncu maddedeki tabloda belirtilen her bir vade dilimi,

             2) Hisse senedi ve hisse senedi endeksleri için, her bir ülke piyasası,

             3) Yabancı para ve altın için, her bir yabancı para çifti(8) ve altın.

             d) Aynı varlığa dayalı her bir opsiyon pozitif veya negatif bir gama etkisine sahiptir. Her bir finansal araç için, münferit gama etkileri toplanarak, pozitif veya negatif olan net gama etkisi bulunur. Bunlardan sadece negatif olan net gama etkileri sermaye hesaplamasına dahil edilir. Toplam gama sermaye yükümlülüğü olarak, net negatif gama etkilerinin mutlak değerleri toplamı alınır.

             e) Volatilite riski için bankalar, aynı varlığa dayalı opsiyonlara ait vegaların toplamının volatilitenin +- %25 oranında nisbi kayması ile çarpılması yoluyla sermaye yükümlülüğünü hesaplar.

             f) Vega riski için toplam sermaye yükümlülüğü olarak, vega için hesaplanan münferit sermaye yükümlülüklerinin mutlak değerlerinin toplamı alınır.

 

             Senaryo Metodu

             Madde 30- Gelişmiş opsiyon teknikleri kullanan ve/veya karmaşık opsiyon portföylerine sahip bankalar, opsiyonlar ile bunlara bağlı finansal risklere karşı korunma altına alınmış pozisyonları için piyasa riskleri karşılığında bulundurmaları gereken sermaye tutarını hesaplarken, senaryo metodu kapsamında senaryo matrisi analizini kullanabilirler. Bu metoda göre bankalar, sermaye yükümlülüğünü hesaplamak amacıyla, opsiyonun dayandığı sözleşmeye konu varlığın fiyatı/oranı ile bunların volatilitesi gibi risk faktörlerindeki eşanlı değişimler için matris kullanarak, opsiyon portföylerinin yeniden değerlemesini yaparlar. Bu işlem, opsiyon portföyündeki risk faktörlerine ilişkin sabit değişim aralıkları belirlenerek ve daha sonra matris üzerinde yer alan muhtelif noktalardaki portföy değeri değişimleri dikkate alınarak gerçekleştirilir.

             Her bir münferit sözleşmeye konu araç için ayrı bir matris oluşturulur. Opsiyon alım- satımı yoğun olan bankalar, alternatif olarak, faiz oranı opsiyonları için yapacakları hesaplamalarında, asgari 6 ayrı vade dilimini esas alırlar. Bu metodu uygularken 19 uncu maddede bulunan tabloda yer alan vade dilimlerinin en fazla üç tanesi aynı grup içine yerleştirilir.

             Opsiyonlar ve bunlara bağlı finansal risklere karşı korunma altına alınmış pozisyonlar, sözleşmeye konu varlığın piyasa fiyatının altında ve üstünde belirli bir bant içinde olmak üzere değerlendirilir. Bu işlem, matris hazırlamanın ilk aşamasını oluşturur. Faiz oranı için bu bant, 19 uncu maddede bulunan tabloda varsayılan getiri değişimi ile tutarlı olmalıdır. Faiz oranı opsiyonları için yukarıdaki alternatif metodu kullanan bankalar, hesaplamada, aynı gruba dahil edilen her bir vade dilimine ait varsayılan getiri değişimlerinin en büyüğünü  kullanırlar. Hisse senedi, yabancı paralar ve altın için değişim aralığı +- %8'dir. Bütün risk kategorileri için, cari gözlem dahil olmak üzere en az yedi eşit gözlem aralığı kullanılır.

             Matris hazırlamanın ikinci aşaması, sözleşmeye konu varlık fiyatının volatilitesindeki değişime ilişkindir. Sözleşmeye konu varlığın fiyatındaki volatilitenin +- %25 oranında kaymasının dikkate alınması yeterli olmaktadır. Bununla birlikte Kurum gerekli gördüğü takdirde volatilitede farklı bir değişimin ya da bir oranın kullanılmasını ve/veya matriste ara seviyelerde belirlenecek noktalarda hesaplama yapılmasını isteyebilir.

             Matrisin hesaplanmasını müteakip her bir hücre, opsiyon ve sözleşmeye konu korunma aracının net kar/zararını içerir. Her bir sözleşmeye konu varlık için sermaye yükümlülüğü, matrisin içerdiği en büyük kayıp olarak dikkate alınır.

             Spesifik riske ilişkin sermaye gereksinimi, her bir opsiyonun delta eşdeğerinin, bu Yönetmeliğin "Standart Metot ile Piyasa Riskinin Hesaplanması"na ilişkin dördüncü bölümünde yer alan ilgili spesifik risk ağırlığıyla çarpılması suretiyle bulunur.

             Bankanın "Senaryo Metodu"nu kullanabilmesi, Kurumun uygun görüşüne, özellikle bu metoda ilişkin analizde aranılacak unsurların ve şartların mevcudiyetine ve Kurumca yeterli görülmesine bağlıdır. Bu itibarla bankaların, standart metodun bir parçası olarak "Senaryo Metodu"nu kullanabilmeleri Kurumun onayına bağlı olup, "Piyasa Riski Hesaplama Esasları" arasında yer alan "Risk Ölçüm Modelleri İle Piyasa Riskinin Hesaplanması" bölümünde belirtilen nicelik ve nitelik standartları çerçevesinde değerlendirmeye tabidir.

             Yukarıda ifade edilen risklerin yanı sıra, opsiyonlar teta, ro gibi riskleri de içerir. Anılan riskler kullanılan değerleme modellerinde ve risk yönetim sistemlerinde yer almasa da önemli ölçüde opsiyon portföyü olan bankaların bu riskleri de yakından izlemeleri ve nasıl izlediklerini Kuruma bildirmeleri gereklidir.

 

ALTINCI BÖLÜM

Raporlama Esasları

 

             Risk Ölçüm Modeli Kullanımında Raporlama Yükümlülüğü

             Madde 31- Piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğünün hesabında, risk ölçüm modellerini kullanmaya başlayan bankalar, piyasa riskine esas sermaye yükümlülüğünü, en az üç raporlama dönemi boyunca, aynı zamanda Dördüncü Bölümde belirtilen "Standart Metot İle Piyasa Riski Ölçüm Yöntemi"ne göre de hesaplar ve bildirirler.

 

             Standart Metot ve Risk Ölçüm Modellerinin Birlikte Kullanılması

             Madde 32- Belirlenen esaslara göre risk ölçüm modeli kullanması onaylanan bankalar, alım-satım hesapları içinde ihmal edilebilecek kadar küçük risk kategorileri karşılığında bulundurmak zorunda oldukları sermaye miktarını standart metot kullanarak hesaplayabilirler.

             Sermaye yükümlülüklerini bir ya da birden fazla risk kategorisi için risk ölçüm modeli kullanarak hesaplayan bankalar, daha sonra aynı risk kategorisi için haklı bir gerekçeye dayanmadıkça yeniden standart metodu kullanamazlar. Bankalar söz konusu gerekçelerini Kuruma yazılı olarak bildirmek ve Kurum onayını almak zorundadırlar.

             Aynı risk kategorisi altında yer alan alt kalemler de dahil olmak üzere her bir risk kategorisi için yöntemlerden sadece biri (standart metot ya da risk ölçüm modeli) kullanılabilir.

             Risk ölçüm modellerini söz konusu risk faktörü ya da faktörlerini kapsayacak şekilde zaman içinde geliştiren bankalar gerekçeli başvuruları Kurumca uygun görüldüğü takdirde standart metotdan risk ölçüm modeline geçebilirler.

             Standart metot ve risk ölçüm modelinin birlikte kullanılması durumunda piyasa riskine esas tutarın hesaplanmasında dikkate alınacak tutar, 6 ve 7 nci maddelerde belirtilen hesaplama usullerine göre her iki yöntemle yapılan hesaplamalar neticesinde ayrı ayrı elde edilen değerlerin toplamıdır.

 

DÖRDÜNCÜ  KISIM

Diğer Hükümler

 

             Oransal Sınırlara Uyumsuzluk

             Madde 33- Konsolide veya konsolide olmayan Sermaye Yeterliliği Standart Oranlarından herhangi birinin asgari sınırın altına düşmesi halinde, hesaplama döneminden itibaren altı ayı geçmemek üzere Kurumca belirlenecek süre içerisinde asgari oran sınırlarının sağlanması zorunludur.

             Yapılacak incelemelerde, bu Yönetmelikle düzenlenen standart oranların tutturulmasına yönelik fiktif işlem yapıldığının tespit edilmesi halinde, bu işlemlere karşılık gelen tutarlar geriye yönelik olarak varlık ve yükümlülüklerden düşülmek suretiyle ilgili döneme ilişkin standart oranlar yeniden hesaplanır. Fiktif işlem tanımı kapsamına giren işlemlerin niteliği Kurumca belirlenir.

 

             Özel Finans Kurumları

             Madde 34- Bu Yönetmelik hükümleri özel finans kurumları hakkında da uygulanır.

 

             Yürürlükten Kaldırılan Düzenlemeler

             Madde 35- 10/2/2001 tarihli ve 24314 (1. Mükerrer) sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Bankaların Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesine ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmelik" yürürlükten kaldırılmıştır.

             Geçici Madde 1- Piyasa riskine esas tutarın konsolide esasa göre hazırlanarak (Ek: 2)'deki cetvele göre sermaye yeterliliği standart oranına dahil edilmesine, 1/7/2002 tarihinden itibaren başlanır.

             Geçici Madde 2- Bu Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde yer alan, standart oranların yayımlanmasına ilişkin hükümlerin uygulanmasına 1/7/2002 tarihi itibarıyla başlanır.

 

             Yürürlük

             Madde 36- Bu Yönetmelik, 1/2/2002 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

 

             Yürütme

             Madde 37- Bu Yönetmelik hükümlerini Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu yürütür.